* Un novo castro en Baralla

Localizado polo Colectivo Patrimonio dos Ancares o día 8 de xaneiro de 2017. 

Castro situado nun outeiro a 508 metros de altitude, no lugar coñecido como A Carballeira, entre a estrada LU-P-0503 que vai dende a capital municipal á parroquia de Aranza, o río Neira e o rego de Abredo.

De forma tirando a ovalada, ten unhas medidas aproximadas de 110 metros no eixo norleste-suroeste e 75 metros no eixo noroeste-sureste. Estaba defendido en todo o seu perímetro polo forte desnivel do terreo, con dous aterrazamentos, agás polo noreste, a parte máis vulnerable, por onde tería a entrada, que estaba protexido por un profundo foxo. Dentro do recinto, na parte noroeste, obsérvase unha pequena croa duns 30 por 40 metros arrodeada por unha pequena muralla de terra e pedras e o foxo citado máis arriba.

Na actualidade, a maior parte do castro utilízase para pasto. Na croa, cuberta pola maleza, hai carballos plantados. Ao longo dos anos sufriu diversas alteracións. Polo medio do castro fixeron un camiño que o atravesa case na súa totalidade, e outro camiño bordéao polas caras norte e oeste; este último alterou de forma significativa as defensas. Polo suroeste sufriu unha importante transformación cando habilitaron esta parte para os labores agrícolas. O foxo tamén foi utilizado en época moderna para a extracción de pedra. Na parte norte vese unha casa de pedra en ruínas e cuberta na actualidade pola maleza. O castro tamén está atravesado por unha liña de media tensión.

Mantiña unha boa comunicación visual cos castros de Pousada e Ferreiros.

O achado foi comunicado ao Servizo do Patrimonio Cultural e ao Concello de Baralla.

* Un castelo roqueiro en Cervantes

Ligazón a outro noso blogue sobre a localización no mes de decembro de 2016, polo Colectivo Patrimonio dos Ancares, dunha torre ou atalaia no monte coñecido como O Teso do Castelo, en Airoá (Cervantes), a 1.300 metros en liña recta do castelo de Doiras.
 

* Novos petroglifos en Moreira (Cervantes)

O día 18 de outubro de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos uns novos petroglifos no concello de Cervantes. Foi no Penedo Grande, un monte situado a 1.164 metros de altitude sobre o nivel do mar, pertencente á aldea de Moreira, na parroquia de Donís.

Trátase de catro penas sobre as que se distribúen nove pías e coviñas de factura claramente artificial, cunhas medidas que van dende os 16 aos 7 centímetros de diámetro e unha profundidade que oscila entre os 6 e 2 centímetros.

Coma no resto dos petroglifos localizados no municipio de Cervantes, estes do Penedo Grande caracterízanse tamén por atoparse preto de lugares adicados dende tempos inmemoriais ao cultivo e ao pastoreo, e preto de centenarios camiños. Todas as estacións descubertas tamén posúen a singularidade de ser os que están situados a maior altitude de Galicia, por riba dos 1.000 metros. 

Os petroglifos continúan a ser os grandes descoñecidos da arqueoloxía galega, tanto é así que ata hoxe en día non existe acordo entre os especialistas sobre a súa función. Na comarca dos Ancares, ata o momento, só atopamos coviñas, motivos que, lamentablemente, apenas mereceron a atención dos investigadores. As coviñas ou cazoletas ancaresas non están asociadas, como acontece noutras partes de Galicia, a outros motivos o que lle confire unha especial importancia, que nos fala dunha sociedade ben definida culturalmente, que insculpían estas coviñas por algo. Para que? Dada a diversidade onde aparecen, temos que pensar que non terían un único significado: recipientes para ofrendas, lugares para recoller a auga que sería utilizada nalgún tipo de ritual, receptáculos para sacrificios, calendarios solares e lunares, símbolos de carácter sexual feminino relacionados coa fertilidade, mapas terrestres e celestes, delimitadores de espazos sagrados ou lugares máxicos, etc. Malia o anterior, ao tratarse dunha arte simbólica, son para nós, en principio e como acontece co resto das representacións, de natureza inintelixible e co único que xogamos son con hipóteses xa que este sistema de comunicación desapareceu xunto coas persoas que os xeraron, incluso cabe a posibilidade de que o seu significado só sería comprensible a determinados membros daquela sociedade. Canto á súa adscrición cronolóxica e cultural, abranguería, cando menos, dende o Neolítico ata a Idade Media. No que respecta a estas gravuras do Penedo Grande, e tomando como referencia outras de similares características esparexidas ao longo de Galicia e da propia comarca, cremos que hai que encadralas nalgún momento da Idade do Bronce, hai uns 4.000 anos.

Ata o presente, na comarca dos Ancares levamos documentadas, con esta, catorce estacións con petroglifos, doce no Concello de Cervantes

Os achados xa foron comunicados ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e ao Concello de Cervantes.

A localización deste grupo de petroglifos foi grazas á información achegada por David Mourelo.

 

* Valorización dunhas mámoas en Cervantes

Durante a penúltima semana do mes de outubro de 2016, unha brigada do Concello de Cervantes procedeu á limpeza da maleza que cubría varias mámoas da necrópole megalítica de Pena dos Mouros-Savane. En total limpáronse de forma manual, para non danalos, nove túmulos que entre os meses de febreiro e xullo deste ano, coa axuda inestimable do compañeiro, o axente forestal da zona Severino Orozco Carro, documentamos o Colectivo Patrimonio dos Ancares. 

Este cemiterio prehistórico atópase na Serra da Cortella, en montes comunais das aldeas de Folgueiroa e Savane, e que acollen un total de 13 mámoas (unha máis localizada por Severino durante os labores de limpeza) o que o converte nun dos grupos máis numerosos da provincia de Lugo, só detrás da necrópole de Lousada, en Xermade. 

Despois da limpeza puidemos comprobar que algunhas mámoas que críamos sen cámara, si a teñen, así a como restos da coiraza de pedra que protexía os túmulos. 

Dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares queremos amosar o noso agradecemento ao Concello de Cervantes polo seu interese en valorizar estes monumentos, e tamén aos comuneiros propietarios dos montes que están a facilitar a recuperación duns vestixios do noso máis remoto pasado. Agora estamos en conversas co Concello para proceder á súa sinalización.  

O día 14 de novembro de 2016, dende o Servizo do Patrimonio Cultural comunicáronnos que das seis mámoas localizadas no pasado mes de xuño, dúas xa foron catalogadas. O resto dos túmulos, debido á leña e a matogueira que os cubre, esperan a contar con mellores condicións.

 
 
 

* Petroglifos inéditos en Navia de Suarna

A principios do mes de setembro de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares localizamos máis petroglifos na comarca. Foi na coñecida como Pena dos Cubelos, un monte que se atopa a 1.202 metros de altitude. Está dentro dos límites da aldea do Penedo, na parroquia de Vallo, concello de Navia de Suarna, preto do límite co concello de Cervantes.

Para achegarnos ata o lugar tivemos en conta o nome do topónimo xa que o étimo cubelo fai alusión a unha forma redonda, atopándoo en Galicia como diminutivo de cova, oco ou burato. Como puidemos comprobar, no presente caso o topónimo non era ambiguo xa que na parte alta do outeiro conseguimos documentar catro coviñas feitas por man humana, distribuídas en dúas penas de xisto, cuns diámetros que oscilan entre os 7 e os 9 centímetros. Polas súas características foron feitos na Idade do Bronce.

 

Este é o primeiro petroglifo documentado no concello de Navia de Suarna. Segundo nos contaron, no antigo camiño que comunicaba Savane con Vilarpandín, no lugar coñecido como A Canceliña, había tres penas insculpidas con ferraduras e coviñas, pero foron destruídas no ano 1969 por unha máquina que estaba a ampliar o camiño.

 

Con este, o número de estacións con petroglifos documentados na comarca dos Ancares elévase a 15, correspondendo 12 ao municipio de Cervantes.

* Mámoas inéditas en Becerreá

O día 24 de agosto de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares localizamos dúas novas mámoas sen catalogar no concello de Becerreá. Atopámolas na Serra de Vilamane, no monte coñecido como O Marco, a 966 metros de altitude. 

A primeira mámoa ten uns 11 metros de diámetro e unha altura de 0,80 metros. Sufriu unha escavación furtiva tal como se aprecia no cráter de violación central duns 2 metros de diámetro. Deste cono central sobresaen varias pedras que formaban parte da cámara funeraria e que, debido á violación ou ben pola acción da maquinaria pesada ao plantar o monte con piñeiros, foron partidas. Sobre a mámoa obsérvanse gran cantidade de pedras de pequeno tamaño que formaban parte da coiraza pétrea.

 

A segunda mámoa atópase case destruída debido á utilización de maquinaria pesada para a repoboación forestal que lle produciu grandes cortes, facéndolle perder case toda a masa tumular. Na actualidade ten uns 8 metros de diámetro e 0,30 de altura; xusto ao seu carón vense algunhas pedras que formaron parte da cámara megalítica; un destes esteos está case intacto. 

 

O sitio recibe o nome de O Marco por unha pedra fincada, situada xunto as mámoas, que xa figura recollida no Castastro de Ensenada do 10 de abril do ano 1753 e que actuaba como delimitadora das parroquias de Fontarón e Vilamane.

 

Se ben é certo que as mámoas foron violadas hai séculos para buscar tesouros, o maior dano produciuse cando o acondicionamento do terreo para a repoboación forestal con piñeiros, que tamén se plantaron sobre elas. 

Esta nova necrópole atópase a pouco máis dun quilómetro en liña recta da do Chao do Marco, tamén con dúas mámoas, que dende o noso colectivo sinalizamos no mes de outubro do pasado ano, sinalización que aos poucos días desapareceu do lugar.
Os achados xa lle foron comunicados ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e ao Concello de Becerreá. 

Ademais de solicitarlle a catalogación e protección das mámoas, tal como marca a lei, tamén fixemos o mesmo para o citado marco por considerar que se trata dun ben patrimonial de indubidable valor histórico.

Con estes novos achados, no municipio de Becerreá están documentados once enterramentos megalíticos datados hai uns 5.000 anos, en xeral en regular ou mal estado de conservación. O pasado ano denunciamos ante o Concello e Patrimonio a agresión con maquinaria pesada a un túmulo da necrópole da Cabeza do Río, na parroquia de Furco. No mesmo ano tamén lle enviamos un escrito ao Concello para que incluíra no PXOM o coñecido como Dolme de Vilouta ou Pedra Cobertoira que, a pesares de figurar no catálogo da Xunta, non estaba recollido no plan de ordenación municipal.

* Nova mámoa e máis petroglifos en Cervantes

O día 6 de agosto de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares localizamos unha nova estación con petroglifos no concello de Cervantes. Foi no lugar coñecido como A Pena do Oso, un outeiro situado a 1.161 metros de altitude sobre o nivel do mar, a pouco máis de 1,5 quilómetros da aldea do Piornedo, na parroquia de Donís, en plena Serra dos Ancares, e non moi lonxe dos altos picos que dividen Galicia da provincia de León (Agulleiro, Penalonga, Mostallar...).

 

Trátase dun afloramento granítico onde documentamos unha pena con catro cazoletas, tres delas aliñadas; e dúas penas máis cunha coviña cada unha. As medidas oscilan entre os 3 e os 7 centímetros de diámetro, e unha profundidade de entre 0,5 e 3 centímetros.

 

Este novo achado fai o número 13 das estacións que levamos localizadas no concello dende que descubrimos o primeiro grupo a finais do mes de agosto de 2013.

 

Cómpre salientar que as gravuras da Pena do Oso, coma o resto das que levamos documentadas no municipio, atópanse próximas a pequenas correntes de auga, vellos camiños e ás coñecidas na comarca como brañas ou campas. As brañas eran lugares altos, pero situados en penichairas, onde se levaba o gando e se sementaban os cereais, actuando en moitos casos como asentamentos temporais dende finais da primavera ata finais do verán. É por isto polo que a presenza de gravados nestes lugares adquire unha especial relevancia, amosando que xa dende a Idade do Bronce eran utilizados para o desenvolvemento de actividades agrícolas e gandeiras que se foron perpetuando ao longo dos séculos.

 

A finais do pasado mes de xullo, o compañeiro Severino Orozco localizou unha cuarta mámoa na necrópole megalítica da Pena dos Mouros, a 1.180 metros de altitude, situada na Serra de Palmeán, por riba das aldeas de Folgueiroa e Savane, parroquia de Dorna. Debido a que está totalmente cuberta pola matogueira as medidas que achegamos son aproximadas: trátase dun túmulo duns 11 metros de diámetro e unha altura dun metro que presenta un cráter de violación de 2 metros de diámetro do que sobresaen un par de esteos da cámara megalítica; tamén se observan restos de coiraza pétrea.