* Nova mámoa e máis petroglifos en Cervantes

O día 6 de agosto de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares localizamos unha nova estación con petroglifos no concello de Cervantes. Foi no lugar coñecido como A Pena do Oso, un outeiro situado a 1.161 metros de altitude sobre o nivel do mar, a pouco máis de 1,5 quilómetros da aldea do Piornedo, na parroquia de Donís, en plena Serra dos Ancares, e non moi lonxe dos altos picos que dividen Galicia da provincia de León (Agulleiro, Penalonga, Mostallar...).

 

Trátase dun afloramento granítico onde documentamos unha pena con catro cazoletas, tres delas aliñadas; e dúas penas máis cunha coviña cada unha. As medidas oscilan entre os 3 e os 7 centímetros de diámetro, e unha profundidade de entre 0,5 e 3 centímetros.

 

Este novo achado fai o número 13 das estacións que levamos localizadas no concello dende que descubrimos o primeiro grupo a finais do mes de agosto de 2013.

 

Cómpre salientar que as gravuras da Pena do Oso, coma o resto das que levamos documentadas no municipio, atópanse próximas a pequenas correntes de auga, vellos camiños e ás coñecidas na comarca como brañas ou campas. As brañas eran lugares altos, pero situados en penichairas, onde se levaba o gando e se sementaban os cereais, actuando en moitos casos como asentamentos temporais dende finais da primavera ata finais do verán. É por isto polo que a presenza de gravados nestes lugares adquire unha especial relevancia, amosando que xa dende a Idade do Bronce eran utilizados para o desenvolvemento de actividades agrícolas e gandeiras que se foron perpetuando ao longo dos séculos.

 

A finais do pasado mes de xullo, o compañeiro Severino Orozco localizou unha cuarta mámoa na necrópole megalítica da Pena dos Mouros, a 1.180 metros de altitude, situada na Serra de Palmeán, por riba das aldeas de Folgueiroa e Savane, parroquia de Dorna. Debido a que está totalmente cuberta pola matogueira as medidas que achegamos son aproximadas: trátase dun túmulo duns 11 metros de diámetro e unha altura dun metro que presenta un cráter de violación de 2 metros de diámetro do que sobresaen un par de esteos da cámara megalítica; tamén se observan restos de coiraza pétrea.

* Un novo castro en Baralla

A mediados do mes de xuño de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos un novo castro no concello de Baralla. Está situado na aldea de Recesende, nun outeiro a 666 metros de altitude, non moi lonxe da igrexa parroquial de factura barroca.
O castro está formado por dous recintos. O inferior, de forma tirando a ovalada, ten unhas medidas aproximadas de 140 por 115 metros. O superior, ou croa, ten forma case circular, cunhas medidas aproximadas de 75 por 70 metros. En varios tramos aínda se observan restos da primitiva muralla feita con pedras de lousa. Para dificultar o acceso ao interior traballaron no chan rochoso sobre o que asenta o castro, construíndo pronunciados terrapléns, case verticais, que nalgunhas partes acada os 5 metros de altura. Polo sur-oeste vese un muro de lousa de factura moderna pero que aproveitou a liña da antiga muralla. Tamén se aprecian restos dun foxo defensivo.
A pesar de que todo o recinto castrexo está cuberto de carballos, arbustos e maleza, vese perfectamente que o interior está totalmente chan, acondicionado para construír as vivendas. Xunto un terraplén atopamos unhas grandes pedras rectangulares de lousa de espléndida factura pero que, polo de agora, descoñecemos a súa función, se ben unha ten un burato como os linteis utilizados para encaixar os gonzos das portas. 
En liñas xerais o castro atópase en aceptable estado de conservación se ben hai que subliñar que parte da cara oeste foi destruída, posiblemente para extraer pedra e polo acondicionamento agrícola dos terreos colindantes. Unhas veciñas contáronnos que hai máis de 40 anos no castro había un campo de fútbol que tamén se utilizou como campo da festa. Tamén soubemos que hai uns 50 anos, un veciño atopou un muíño de man, polas indicacións posiblemente de forma navicular, e anacos cerámicos ao traballar a terra.
Chámanos a atención que este castro, moi evidente, estea sen catalogar, máis aínda cando o lugar é coñecido polos veciños como Os Castros. Ao non figurar no PXOM inicial puxémolo en coñecemento do Concello de Baralla e do Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia.
Coa localización deste novo castro, no concello de Baralla o número destes asentamentos elévase a 36.
O día 5 de agosto de 2016, dende o Servizo do Patrimonio Cultural, despois da visita realizada polos técnicos da Xunta de Galicia, xa foi incluído no catálogo.

 

* Valorización dunhas mámoas en Cervantes

Dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares enviámoslle un escrito ao alcalde do Concello de Cervantes solicitanto a posta en valor da necrópole megalítca de Savane-Folgueiroa.

O día 13 de xuño falamos con el, amosándonos a colaboración total do Concello para limpar a maleza que hai sobre os túmulos e a contorna e sinalizar as necrópoles. Vai concertar unha reunión entre o propio Concello, os comuneiros e o noso colectivo para poñernos canto antes mans á obra. 

 

***

Colectivo Patrimonio dos Ancares 
Castelo, 15 (27640-Becerreá) 
arqueoancares@gmail.com 
Inscrición no rexistro: 2015/1934-1

Estimado alcalde:

O motivo da presente é para solicitar do Concello que preside a valorización da zona arqueolóxica que, provisionalmente, denominaremos como de Savane-Folgueiroa.

Ata hai poucos meses, na área de referencia estaba catalogada só unha necrópole megalítica formada por tres túmulos, máis un probable, coñecida como Pena dos Mouros. No mes de febreiro pasado, dende o noso colectivo comunicámoslle a localización de dúas novas mámoas nun monte comunal de Savane e que xa foron visitadas e catalogadas recentemente polos técnicos do Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia. O día 8 de xuño do mes en curso, dende o noso colectivo volvemos a informalo sobre a localización doutros seis enterramentos non catalogados situados entre as dúas necrópoles citadas máis arriba, nos montes comunais de Savane-Folgueiroa, ambos nas parroquias de Quindous e Dorna respectivamente.

Como se pode ver no Anexo que achegamos, o estado de conservación destes enterramentos neolíticos é, en liñas xerais, de regular a malo, produto de actuacións incontroladas que se viñeron efectuando na zona ao longo dos anos, principalmente os producidos polo antigo ICONA con maquinaria pesada e posteriores plantacións de piñeiros sobre os monumentos.

No noso colectivo cremos que o patrimonio cultural é de todos e, polo tanto, as administracións públicas deben facilitar o acceso ao mesmo. Non concordamos cos que defenden que o patrimonio canto máis oculto menos probabilidades ten de sufrir agresións, por desgraza está sobradamente comprobado que agochalo só beneficia aos agresores cuxos actos quedan, na meirande parte dos casos, impunes.

A nosa proposta de valorización destes cemiterios megalíticos é facilmente realizable, sen apenas custo para as arcas do Concello. As tres necrópoles, próximas á estrada LU-P-0702, atópanse situadas a carón de camiños. As actuacións limitaríanse a facelos visibles, coa limpeza da maleza nalgúns túmulos e a limpeza da maleza e a tala dunha ducia de piñeiros nos restantes, que se completaría co desbroce da contorna e os camiños de acceso e a colocación de tres paneis informativos. Todas as mámoas atópanse nunha liña que non sobrepasa un quilómetro, distancia que se pode facer a pé, tendo ademais a vantaxe de contar con dous lugares que se poden utilizar como aparcadoiros de coches, incluídos autobuses.

Como ben coñece, o artigo 3 da Lei 5/2016 do patrimonio cultural de Galicia, di que os Concellos teñen a obriga de protexer, difundir e fomentar o valor do patrimonio cultural que se atope dentro do seu ámbito territorial, debendo adoptar, ademais e se fose o caso, as medidas cautelares necesarias para salvagardar os bens que visen a súa integridade ou valor ameazados. O artigo 32 fala tamén da obriga das persoas propietarias, posuidoras, arrendatarias, etc. de conservalos, mantelos e custodialos debidamente e evitar a súa perda, destrución ou deterioración. Calquera ameaza, perturbación ou dano debe ser comunicada á Xunta de Galicia.

Polo dito, solicitamos do Concello de Cervantes que o antes posible se poña en contacto cos comuneiros para informalos da necesidade de valorizar os túmulos pedíndolles, ademais, que se involucren de forma activa no proxecto.

Dende o noso colectivo queremos sinalar que revalorizar os bens patrimoniais nun momento en que a nosa comarca se debate entre o despoboamento e o desmantelamento do medio rural, pode ser unha alternativa para dinamizala. Somos conscientes de que isto só é unha medida sectorial que por si mesma non vai a solucionar os problemas das áreas rurais xa que a despoboación e a precariedade económica precisa doutras actuacións globais, mais tamén é certo que o turismo pode ofrecerse coma un piar en que apoiar a rehabilitación social e económica.

Dende este mesmo momento, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares ofrecémos a colaborar desinteresadamente na posta en marcha desta iniciativa.

Un cordial saúdo.

***

ANEXO

ZONA ARQUEOLÓXICA DE SAVANE-FOLGUEIROA 

NECRÓPOLE DA PENA DOS MOUROS 

Mámoas situadas no Monte veciñal en man común: 
Zona: 0 - Polígono: 137 - Parcela: 11 

Túmulo 1 
Código no catálogo: GA27012085
Coordenadas: x: 663.276 – y: 4.744.806
Mámoa cunhas dimensións aproximadas de 18 metros de diámetro e 1,5 de altura. No corte producido polo camiño obsérvanse pedras de xisto que segue a cota superior do túmulo. Cuberto de xestas. 

Túmulo 2 
Código no catálogo: GA27012086
Coordenadas: x: 663.289 – y: 4.744.825
Mámoa cunhas medidas aproximadas de 12 metros de diámetro e 1 de altura. Obsérvase un cráter de violación. Cuberto de maleza e rebolas.  

Túmulo 3 
Código no catálogo: GA27012087 
Coordenadas: x: 663.274 – y: 4.744.840
Mámoa cunhas medidas aproximadas de 10 metros de diámetro e 1,40 de altura. Cráter de violación do que afloran dúas pedras de bo tamaño, unha de xisto e a outra de seixo que puideron formar parte da cámara megalítica. Na superficie afloran algunhas pedras de xisto que puideron pertencer a unha coiraza. Obsérvanse actuacións furtivas. Cuberta de maleza. Afectada polas repoboacións no ano 2006. 

Túmulo 4 
Código no catálogo: GA27012089
Coordenadas: x: 663.343 – y: 4.744.775
Posible construción de planta circular e alzado en forma de esfera que semella corresponderse cunha estrutura tumular. A mesta maleza impide saber as dimensións. 

NECRÓPOLE DE SAVANE 

Localizada polo Colectivo Patrimonio dos Ancares o día 21 de febreiro de 2016. O día 7 de xuño dende o Servizo do Patrimonio Cultural comunicáronnos que, despois da visita dos seus técnicos, as dúas mámoas foron catalogadas. 

Mámoas situadas no Monte veciñal en man común:
Zona: 0 - Polígono: 142 - Parcela: 15 

Túmulo 1 
 Código no catálogo: GA27012093
Coordenadas: x: 663.964 – y: 4.744.114
Mámoa de 8,5 metros de diámetro e 0,70 de altura. Cráter de violación. Cuberta de maleza e con algúns piñeiros plantados sobre o túmulo. 

Túmulo 2 
Código no catálogo: GA27012094
Coordenadas: x: 663.944 – y: 4.744.150
Mámoa duns 9 metros de diámetro e 0,75 de altura. Cráter de violación. Cuberta de maleza e con algúns piñeiros plantados sobre o túmulo. 

NOVAS MÁMOAS INÉDITAS 

Documentadas polo Colectivo Patrimonio dos Ancares o día 8 de xuño de 2016. A súa localización foi posible grazas ao axente forestal da Consellería do Medio Rural Severino Orozco Carro. Os achados foron comunicados ao Concello de Cervantes e ao Servizo do Patrimonio Cultural para a súa catalogación.
Mámoas situadas no Monte veciñal en man común:
Zona: 0 - Polígono: 142 - Parcela: 4 

Túmulo 1 
Coordenadas: x: 663.610 – y: 4.744.567
Mámoa duns 11 metros de diámetro e 1,5 de altura que conserva no seu interior gran parte da cámara funeraria de forma poligonal composta por sete ortostatos verticais, algúns cortados, cunhas medidas de máis de dous metros cadrados. Da cámara semella que partía un corredor pouco desenvolvido coa entrada situada cara o sur-leste. A tampa cobertoira desapareceu, posiblemente destruída cando profanaron o enterramento para buscar “tesouros”. Cuberta pola maleza e por rebolas. 

Túmulo 2 
Coordenadas: x: 663.592 – y: 4.744.574
Preto da anterior, mámoa duns 12 metros de diámetro e unha altura de 1 metro. Cráter de violación. Cortada nun terzo por un camiño, hoxe en día en desuso. Cuberta pola maleza, rebolas e algún piñeiro. A mesta matogueira impide saber se no interior do cono conserva algún tipo de estrutura megalítica. 

OUTRAS MÁMOAS 

O mesmo 8 de xuño localizamos nesta zona outros catro túmulos gravemente alterados, primeiro hai anos polos buldozer do antigo ICONA e posteriormente polas repoboacións forestais de piñeiros. A súa masa tumular está moi espallada. Nalgunhas vense pedras de xisto e cuarzo que puideron formar parte da coiraza; noutra vense pedras de xisto de bo tamaño que foron partidas por maquinaria pesada e que puideron formar parte da cámara funeraria.



* Máis mámoas en Cervantes

O día 7 de xuño de 2016, dende o Servizo do Patrimonio Cultural comunicáronnos que os seus técnicos xa visitaron e catalogaron as dúas mámoas que os do noso colectivo localizamos o pasado mes de febreiro no concello de Cervantes. Inventariáronnas cos nomes de Savane 1 e Savane 2 por atoparse nos montes de Savane, parroquia de Quindous.

Ese mesmo día, o axente forestal da Consellería do Medio Rural, Severino Orozco Carro, informounos da existencia doutros posibles enterramentos na mesma zona. Ao día seguinte, guiados por Seve, achegámonos  ata o lugar. Estes montes, totalmente cubertos pola maleza e con plantacións de árbores (rebolas e piñeiros), son comunais. Nun radio aproximado duns 450 metros puidemos comprobar a existencia de ata seis enterramentos megalíticos non documentados ata o presente. As mámoas teñen unhas medidas que van dos 10 aos 12 metros de diámetro e unha altura que varía entre 1,5 e 0,50 metros. Catro túmulos están gravemente alterados, todos con cráter de violación e coa masa tumular moi espallada; nun par deles observamos restos de pedras de cuarzo que puideron formar parte dunha coiraza pétrea, e outro está cortado por un vello camiño, na actualidade en desuso. No quinto, tamén moi alterado, vense algunhas pedras de bo tamaño esparexidas pola mámoa que, sen dúbida, formaban parte da cámara funeraria.

Pero a sorpresa levámola cando Severino nos mostrou o sexto enterramento. A mámoa, duns 11 metros de diámetro e 1,5 de altura, conserva no seu interior gran parte da cámara megalítica de forma poligonal composta por sete ortostatos verticais, algúns cortados, e que ten unhas medidas de máis de dous metros cadrados da que semella partía un corredor pouco desenvolvido orientado cara o sur-leste. A tampa cobertoira desapareceu, posiblemente destruída cando profanaron o enterramento para buscar "tesouros". O túmulo está cuberto de maleza e rebolas.

Hai moitos anos, buldozer do antigo ICONA levantaron gran parte do monte que, xunto coas posteriores plantacións de árbores, foron os responsables do estado en que se atopan estes enterramentos.

Con estas seis novas mámoas, o conxunto ascende a once. Tres, coñecidas como da Pena dos Mouros, xa estaban catalogadas, e as outras dúas foron as que documentamos no mes de febreiro. Sen moito marxe para o erro, cremos que con estes novos achados, esta necrópole atópase entre as que conservan un maior número de mámoas da provincia de Lugo, só detrás das da Lagoela (Paradela), Monte das Tenzas (Lugo) e Lousada (Xermade).

Na comarca dos Ancares é a segunda localizada con cámara megalítica. A outra é o dolme de Ferreirúas onde recentemente denunciamos unha agresión á tampa cobertoira. Hai outra con cámara funeraria no Alto do Restelo, no límite con Navia de Suarna, se ben esta xa pertence ao concello de Baleira, na comarca da Fonsagrada.

Solicitamos unha entrevista co alcalde de Cervantes para que, á vista da importancia desta necrópole megalítica, inicie as conversas cos comuneiros para poñela en valor. O custo que suporía facer visitables as mámoas, situadas moi cerca unhas das outras, limítase á limpeza da zona e á colocación duns paneis informativos. Ademais, cóntase coa vantaxe de que se atopan case a carón dunha estrada comarcal e con bos sitios para aparcar.

Os achados xa llos comunicamos ao Servizo do Patrimonio Cultural e ao Concello de Cervantes. 



* Agresión a unhas mámoas en Navia de Suarna

O día 31 de maio de 2016, un veciño do concello de Navia de Suarna avisounos aos do Colectivo Patrimonio dos Ancares da agresión a unhas mámoas da coñecida como Medorras do Peredelo, situadas no límite entre os concellos da Fonsagrada e Navia de Suarna, a carón da estrada comarcal PR0708, entre as parroquias de Cabanela e Lamas de Moreira. Cando nos dirixiamos cara o lugar fixemos unha parada xunto un dolme que hai na necrópole megalítca da Campa da Pena, coñecido como Anta de Ferreirúas, situado na aldea de Ferreirúas, parroquia de Cabanela (Navia de Suarna) e tamén xunto a estrada arriba citada. Trátase do único dolme da comarca onde se aprecia a cámara funeraria formada por sete ortostatos de lousa e cuarcita fincados verticalmente no chan (un deles desprazado da posición orixinal) e tampa cobertoira desprazada do seu lugar (retirada hai moitos anos para buscar “tesouros”). A mámoa onde está inserida esta cámara funeraria ten unhas medidas de 24 metros de diámetro e unha altura de 2 metros. Dada a coñecer por Enrique López Fernández no seu Megalitos y mámoas en el Ayuntamiento de Fonsagrada, publicado no Boletín do Museo Provincial de Lugo no ano 1992, traballo que foi presentado e lido en Ourense no ano 1986, durante a celebración dos actos que tiveron lugar no decurso dunha homenaxe a Florentino López Cuevillas con motivo do centenario do seu nacemento. Foi o primeiro enterramento megalítico documentado e estudado da comarca dos Ancares. Forma conxunto con outros seis. Nada máis achegarnos puidemos comprobar que a tampa que cubre o dolme fora rota en varias partes, descoñecendo se intencionadamente ou ao pisar sobre a mesma. O certo é que se desprenderon varios anacos da pedra o que aumenta a deterioración que xa viña padecendo.

Continuamos cara as Medorras do Peredelo, necrópole neolítica formada por tres enterramentos. Se xa de por si estas mámoas se atopaban moi alteradas por plantacións de piñeiros, camiños e unha estrada local, agora o lugar utilízase como vertedoiro do lixo. Sobre unha das mámoas, a mellor conservada, tiraron un colchón, e xunto outra construíron un silo para botar plásticos agrícolas. Ademais do dano causado aos monumentos, o impacto visual é enorme.

As agresións xa llas comunicamos por escrito aos Concellos da Fonsagrada e Navia de Suarna e ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia.