* Os primeiros petroglifos de Navia de Suarna, e dúas mámoas máis

Aínda que foi no mes de setembro de 2016 cando os do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos unha pena con catro coviñas xusto no límite entre os concellos de Cervantes e Navia de Suarna, non foi ata o pasado 22 de febreiro de 2020 cando podemos falar da localización de varias penas con gravuras situadas na súa totalidade neste último municipio.

 

O seu achado produciuse cando andabamos a buscar unha tumba antropoide na paraxe coñecida como A Pena do Home, a 865 metros de altitude, que actúa como límite entre as parroquias de Moia, Muñís e Rao. En total localizamos catro grupos de coviñas gravadas en catro afloramentos de pizarra, distribuídas do seguinte xeito: Un primeiro grupo formado por 2 coviñas, un segundo composto por 14 coviñas (cinco agrupadas e o resto dispersas pola pena), un terceiro con 2 coviñas, e un cuarto con 7 (catro agrupadas e tres dispersas). As súas medidas oscilan entre os 3 e os 7 centímetros de diámetro.

 

É a primeira vez que na comarca documentamos uns petroglifos situados nun sitio tan agreste ao tempo que impresionante, onde nun terreo totalmente cuberto por lousa e cuarzo só medran xestas e carqueixas.

Pero se a localización destes petroglifos nos produciu certa sorpresa, máis nola causou atopar no lugar unha pequena mámoa de 14 metros de diámetro e 1,5 de altura, situada na parte máis elevada da paraxe, dominando toda a contorna. Ata o presente, as mámoas do concello de Navia de Suarna só se localizaban na parte noroeste do municipio, lindando co concello da Fonsagrada, pero estas atópanse na zona máis oriental, onde non tiñamos constancia de ningunha. Pero non foi a única sorpresa xa que constatamos que todos os petroglifos foron gravados en penas situadas arredor do enterramento (seguramente habería máis pero o sitio foi utilizado antigamente polos veciños das aldeas próximas para a extracción de lousa) e, ademais, todas as gravuras están orientadas cara a posta do sol. Preguntámonos: Mámoa e petroglifos son da mesma época? Formarían parte dun mesmo espazo funerario-ritual? Polo de agora descoñecémolo, se ben é seguro que a mámoa ronda os 6.000 anos de antigüidade, en Galicia documéntanse coviñas que foron insculpidas dende o Neolítico ata a Idade Media.

 

Por último, ese mesmo día, a uns seis quilómetros de distancia en liña recta, tamén documentamos no mesmo concello outra mámoa, situada no Monte Valongo, a 1.140 metros de altitude, que actúa como límite entre as parroquias de Moia e Rao. Ten 15 metros de diámetro e un de altura, apreciándose un cráter de violación feito antigamente para buscar inexistentes tesouros.

 

Os achados xa foron comunicados a Patrimonio da Xunta de Galicia para que procedan á súa catalogación e inclusión no Inventario de bens culturais.

* Destruído o único dolmen de Baleira, lindeiro con Navia de Suarna

O día 22 de febreiro de 2020, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares comprobamos a destrución total da única mámoa con dolmen do concello de Baleira. Foi na necrópole do Monte da Cruz, situada no Alto do Restelo, a 965 metros de altitude, a carón da estrada provincial LU-0708, case no límite entre os municipios de Baleira, Becerreá, A Fonsagrada e Navia de Suarna.
 

A mámoa de terra de máis de trinta e cinco metros de diámetro, e o dolmen que acollía no seu interior, cunha cámara pétrea poligonal formada por sete esteos e un pequeno corredor de entrada, foron arrasadas por maquinaria pesada durante unha tala de piñeiros. Este enterramento do período Neolítico, cunha antigüidade duns 6.000 anos, foi o primeiro do concello de Baleira en ser catalogado, no ano 1991 (DOG do 12 de xullo), co código GA27004001. Como dixemos máis arriba, trátase do único enterramento con dolmen, os outros vinte documentados no concello de Baleira son de terra, o que o facía especialmente singular. A maquinaria pesada destrozou totalmente o túmulo, e as pedras da cámara megalítica foron desprazadas e esnaquizadas. Ao outro lado da estrada, a mámoa catalogada co código GA27004004, debido tamén á tala de piñeiros, foi lacerada con profundos sucos producidos polas máquinas.
 

Segundo o catastro, o dolmen atópase no polígono 80, parcela 169, en terreos do monte comunal de Vilagarcía, parroquia de Córneas. Debido á gravidae dos feitos, o mesmo día presentamos denuncia por rexistro electrónico ante a Dirección Xeral do Patrimonio Cultural, solicitando para os responsables a máxima sanción que marca a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia pola destrución dun ben patrimonial que vai de 150.000 a 1.000.000 de euros.
 

Este enterramento é coñecido por todos dende sempre así que eiquí non caben escusas polo que tamén instamos á Administración Autonómica a que, ademais da sanción administrativa, presente denuncia ante o xulgado correspondente por atentado contra un ben patrimonial. O mesmo lle esiximos por escrito ao Concello de Baleira, que tamén diriximos aos grupos municipais con representación (PP e PSOE). Segundo a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia, no seu artigo 3.2, as entidades que forman a Administración local teñen a obriga de adoptar as medidas necesarias para salvagardar os bens patrimoniais, debendo comunicar á Xunta de Galicia calquera dano que padezan, exercendo as demais funcións que lle correspondan, incluída a da denuncia xudicial contra uns patéticos impresentables carentes da máis elemental sensibilidade, que cun terreo dispoñible de case 119.000 metros cadrados, "estórballes" unha mámoa de pouco máis de 30 metros de diámetro.
 

No mes de marzo de 2019 diriximos uns escritos aos concellos de Baleira, Becerreá, A Fonsagrada e Navia de Suarna para que sinalizaran e protexeran 40 mámoas situadas a carón da estrada LU-0708, enviándolles a relación e a situación en cada concello, ofrecéndonos desinteresadamente dende o noso colectivo para colaborar no que precisaran. Só nos contestou o Concello de Becerreá que xa ten preparados os indicadores para colocalos nas dúas necrópoles que están dentro do seu término. O resto nin pío. Iso é o que lles preocupa o patrimonio e a terra onde viven.

* Petroglifos na Cabana dos Estremeños (Cervantes)

O día 15 de febreiro de 2020, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos dous novos grupos de petroglifos no Concello de Cervantes. Foi no sitio coñecido como A Cabana dos Estremeños, situada na Campa de Piornedo, a 1.550 metros de altitude, aos pés do Pico Mustallar (1.935 metros), en plena Serra dos Ancares.

 

O primeiro grupo, do que xa sabiamos dende hai tempo pero que non trasladaramos a Patrimonio, está formado por 15 coviñas cunhas medidas de entre 3 e 6 centímetros de diámetro gravadas sobre unha laxe plana. A uns 100 metros documentamos outro grupo composto por dúas penas, unha con 2 coviñas duns 5 centímetros de diámetro e a outra con 17 duns 3 centímetros de diámetro.

 

Aínda que polo de agora non queremos avanzar conxecturas sobre a antigüidade destes petroglifos, a non moita distancia, na mesma parroquia de Donís e na limítrofe de O Pando, temos documentado pedras con círculos concéntricos, coviñas, podomorfos e un ungulado de clara factura prehistórica. 

Pero o máis chamativo destes petroglifos é a grande altitude á que foron gravados o que os fai espectaculares. Ata o presente, só dous superan a estes: o do Mustallar, que os do noso colectivo localizamos no mes de novembro de 2015 a 1.800 metros de altitude, que xa foron catalogados por Patrimonio co código GA27012092, e o das Arcas, no concello ourensán de Manzaneda, a 1.770 metros.

 

Outro dato interesantísimo é o nome do lugar: A Cabana dos Estremeños, clara alusión a unhas persoas naturais da lonxana Estremadura. En efecto, existe constancia de que ata finais do século XIX, de forma periódica e bianual, estremeños e casteláns traían ata a Serra dos Ancares os seus rabaños de cabras e ovellas. Nun documento dun preito do ano 1788 que nos facilitou don José Fernández, de Murias de Rao en Navia de Suarna, os habitantes de distintas aldeas da montaña queixáronse ante a xustiza do uso indebido da campa polos "rebaños trashumantes de la provincia de Extremadura...".

Os achados xa foron comunicados a Patrimonio para que procedan á súa catalogación.

* Nin Zoelas en Becerreá nin Desoncos nas Nogais

Resulta bastante frecuente atoparnos con referencias á parroquia de Ouselle, no concello de Becerreá, como a capital do antigo pobo dos Zoelas (Zoelae en latín), a Ocellum Gallaicorum da Xeografía de Ptolomeo (100-170 d.C.), famosos polo liño que cultivaban e que era moi apreciado en Roma, empregado tanto para a confección de pezas de vestir como para curar feridas. Reforzan esta hipótese coa existencia no municipio do topónimo Liñares, feble exemplo se temos en conta que Liñar, Liñares, Liñariños, etc. témolos por toda a xeografía galega. O mesmo acontece cos Desoncos, unha gens dos zoelas, que algúns, sen base etimolóxica nin arqueolóxica algunha, e só pola fonética (sóalles ben na orella), lévannos para Doncos, no concello das Nogais. Para desenlear o nobelo, nada mellor que unha epígrafe aparecida en Asturica (Astorga).

 

Trátase da coñecida como Táboa de Hospitalidade de Astorga ou Pacto dos Zoelas, dúas inscricións xurídicas reflectidas no mesmo documento en datas distintas, inseridas nunha mesma prancha de bronce de 32 x 24 cm, coroada por un frontón triangular en cuxo interior aparece a data consular. O orixinal atópase no Staaliche Museem de Berlín e unha reprodución no Museo Romano de Astorga. As primeiras referencias que se teñen son as do Corpus Inscriptionum Latinarum (1869), onde indica que procede "de los confines astorganos donde fue llevada a Madrid, antes de mediar el siglo XVII; de Madrid, donde la poseía D. Lorenzo Ramírez de Prado, llevola a Roma Camilo Máximo, patriarca de Jerusalén y allí estuvo en el Museo de Bellorio, hasta que pasó al Real Museo de Berlín, donde se conserva". 

A primeira das inscricións, suscrita no ano 27 d.C., renova un pacto de hospitalidade acordado entre os Desonci/Desoncos e os Tridiavi/Tridiavos, dúas gentilitas do pobo dos Zoelas: "Sendo cónsules Marco Licinio Craso e Lucio Calpurnio Pisón, o 4 das kalendas de maio, a gentilitas dos Desoncos, da gens dos Zoelas, e a gentilitas dos Tridiavos, da mesma gens dos Zoelas, renovaron o seu antigo e vetusto pacto de hospitalidade e todos eles, os uns aos outros, recibíronse na súa fe e clientela e na dos seus fillos e descendentes. Actuaron: Arausa, fillo de Blaceno; Turanio, fillo de Clouto; Dacio, fillo de Elaeso; Magilo, fillo de Clouto; Bodecio, fillo de Burralo; Elaeso, fillo de Clutano, por medio de Avieno, fillo de Pontilo, maxistrado dos Zoelas, feito en Curunda". Na segunda inscrición, do ano 152 d.C., lese: "O 5 dos idus de xullo do ano en que foron cónsules Blabrión e Hómulo a mesma gentilitas dos Desoncos e a gentilitas dos Tridiavos recibiron na mesma clientela e na mesma alianza a Sempronio Perpetuo Orniaco, da gens dos Avolgigoros, a Antonio Arquio da gens dos Visáligos, a Flavio Frontón Zoelas, da gens dos Cabruagénigos. Actuaron: Lucio Domicio Silo e Lucio Flavio Severo, en Asturica".   

Resulta chamativo que este pacto se realice entre dúas partes, a dos Desoncos e a dos Tridiavos, pertencentes á mesma comunidade, os Zoelae, que se comprometen entre si a un acordo, o que deu pé a supoñer que aínda non se comezara a aplicar o esquema administrativo romano con base na Civitas. A segunda inscrición correspóndese co acto de renovación do dito pacto, feito que ten lugar nun ambiente máis romanizado, como así o testemuñan os elementos da onomástica que definen aos interesados que son os mesmos que no caso anterior e que agora actúan en conxunto e realizan pacto con tres individuos concretos, un da gens dos Orniacos e outros dous dos Zoelae. Este pacto non se trata dun acordo entre o poder de Roma e un pobo indíxena, senón que establece un acto de clientela entre gentilitates do Conventus Asturum, ratificado en Asturica Augusta.  

Schulten, Bosch Gimpera, López Cuevillas, Hübner e Monteagudo, entre outros, sitúan aos zoelas cara Bragança, en Portugal (son mencionados no castro de Avelães), tese da que participan as últimas investigacións que amplían a área cara o leste, ata a Terra de Aliste, na provincia de Zamora, e Miranda do Douro. A súa capital, Curunda, onde se asinaron os pactos, estaría entre Bragança e a provincia de Zamora, cuxa área de actuación se ubicaba no Conventus Asturum, con capital en Asturica Augusta (Astorga). Curunda podería ser a citada nunha inscrición atopada nun castro preto de Rabanales de Alcañices (Zamora), e outra en Astorga, lugar onde se atopou a tábula. 

 
Ocellum é un nome prerromano, co significado de cume, monte escarpado, outeiro que, ademais de como topónimo, funciona como epíteto, en ocasións acompañando a unha divindade indíxena como Arentius Ocalaecus ou Arentia Ocelaecca, como acontece coa ara adicada ao Lar Ocaelaego atopada en Vilariño (Sarreaus) e custodiada no Museo Arqueolóxico de Ourense, unha testemuña do sincretismo entre a relixión autóctona (Ocaelaego) e romana (aos Lares) en Galicia, terra onde abundan os topónimos rematados en -ozelo, -ouselle, -oselo... (Arcucelos, Fragoselo, Nocelo, Ouselle...). Ademais do Ocellum Gallaicorum citado por Ptolomeo, o Itinerario de Antonino (redactado entre o 196 e o 217) e o Anónimo de Rávena (do século VII, que manexou documentación de séculos anteriores) citan un Ocellum Duri ou Octoduron, identificado durante moito tempo, non sen polémica, coa cidade de Zamora, un poboado vetón documentado por Estrabón (64 a.C.-19/25 d.C.) no Libro III da súa Xeografía, e por Plinio o Vello (23-79 d.C.) que o describe na súa Naturalis Historia. Posteriormente apareceron outras posibles ubicacións dentro da provincia de Zamora, como Almaraz de Duero e Villalazán. No Itinerario de Antonino menciónase unha calzada dividida en dous tramos: o de Augusta Emerita (Mérida) e Caesaraugusta (Zaragoza) e de Asturica Augusta (Astorga) e Caesaraugusta (Zaragoza). Na punta de intersección das dúas vías atoparíase Oceloduri. Octo- é un deus celta, pero hai autores que opinan que o prefixo ocelo- significa, como apuntamos máis arriba, monte escarpado, outeiro, que tamén se atopa na toponimia. Por outra parte, a palabra Ocelus empregábase como teonimia de Marte en Xermania e na Bretaña. A denominación posterior oceloduri, proveniente de octoduron, é unha corrupción que transforma octo- por ocelo-, co sufixo (durum) que aparece en varios topónimos ao longo dos pobos prerromanos de Europa e que podería significar "forte no promontorio".

 

 

Se ben é certo que en Ouselle está o castro da Croa, a identificación da parroquia con Ocellum débese, unicamente, ao topónimo. O licenciado Molina, na súa Descripción del Reino de Galicia... (1550), tamén di que o lugar onde asenta o castelo de Monterrei é de época romana, chamándoo Ocelum. No castro asturiano do Chao de San Martín (Grandas de Salime, Asturias) apareceu un vaso de cerámica común descuberto nun contexto do século I d.C. que amosa un grafito coa inscrición: "Copiam [.] vriflavienses salvtem ocelae felicieter", que podemos traducir como "Os buroflavienses desexan sorte en abundancia aos de Ocela", o que, segundo algúns investigadores, levarían a Ocellum Gallaicorum para o citado castro; a capitalidade dos buroflavienses identíficase coa Pobra do Burón (A Fonsagrada).

 

 

Por outra parte, García de la Riega, en Galicia Antigua. Discusiones acerca de su geografía y de su historia (1904), di que, aínda que hai quen identifican aos Desoncos co Doncos das Nogais, trátase dun erro debido á analoxía de ambas as dúas voces, pois os Desoncos pertencían á xente dos zoelas (así o demostra o Pacto citado), mentres que Doncos era localidade dos Seurros. Pero este mesmo autor, tamén de forma errada, lévaos para Duancos, parroquia do concello de Castro de Rei.  

A comarca actual dos Ancares estaría habitada polos Seurros Transminienses (para uns unha subdivisión interna dos Seurros, e para outros un pobo distinto), cos núcleos urbanos de Aquae Quintiae (Baños de Guntín) e quizais Timalinus (Baralla), e polos Susarros que ocuparían as montañas do Courel e do Cebreiro, con capital no Castellum Alobrigiaeco (tabulae do Courel). Polo norte terían como veciños aos Egovarros Namarinos que habitarían no Val do Masma e na Serra de Meira, polo sur aos Lemavos cuxa capital, Dactonium, ergueríase, probablemente, no monte de San Vicente do Pino, en Monforte, e polo oeste os Cóporos aos que Ptolomeo lles asigna as localidades de Iria Flavia e Lucus Augusti, que abranguerían, polo tanto, un amplo territorio. Os Seurri son mencionados por Ptolomeo (non deben confundirse co populus galaico dos Seurbi, mencionados por Plinio, pertencentes ao conventus bracarensis), e así constan nas testemuñas epigráficas: "Reburrus Ari Seurus (castello) Narelia" (Hübner, 1869), "Tridiae Modesti f(iliae) Seurr(a)e Transm(iniensi) exs (castello) Serante" (Année Epigraphique), "Q(uintius) Varius Reburri f(ilius) Maternus Seurrus Transmini(ensis)" (Arias Vilas, Le Roux e Tranoy, 1979), "Flaci interciso Seuroru(m) [?]itc Susicus" (Arias Vilas, Le Roux e Tranoy, 1979). 


Segundo E. R. Luján, no seu Pueblos celtas y no celtas de la Galicia Antigua: Fuentes literarias frente a fuentes epigráficas, a etimoloxía do etnónimo Seurri é escura, mais presenta un sufixo -u(r)rus que se atopa nun conxunto de etnónimos da Galicia occidental e Asturias; di que non semella que poida tratarse dunha formación celta.  

Canto aos Susarros, aparecen citados en varias epígrafes, ao que hai que sumar, segundo Correa (2002), a lenda Susarros/Susarres que se atopa en moedas visigodas coa lenda Arros/Arres [...] castellanos Paemeiobrigenses ex gente susarrorum [...] (Aannée Epigraphique), Tillegus Ambati f(ilius) Susarrus (castello) Aiobrigiaeco et Clotus Clutami f(ilius)... Susarru(s) domo Curunniace (Hübner, 1869). O citado Luján di que non resulta posible establecer a etimoloxía do etnónimo, aínda que eiquí semella de raigame celta. 

Groizard
Colectivo Patrimonio dos Ancares