* Coa asociación Teenses pola Igualdade


O día 12 de novembro de 2016, integrantes da asociación Teenses pola Igualdade, de Teo, achegáronse ata a comarca dos Ancares. Lamentablemente, a mesta néboa impediulles disfrutar como sería de desexar da expléndida paisaxe. Á anoitecida, no salón do Hotel Residencia Os Ancares de Becerreá, Xabier Moure faloulles da impresionante pero pouco coñecida riqueza monumental, así como do pouco valorado e do estado de abandono en que se atopa o patrimonio da comarca.  

Ao día seguinte, o compañeiro Jordi Ráfols, historiador que vai para un ano está a recompilar información sobre o castelo de Doiras, guiou ás visitantes pola fortaleza medieval. 

Teenses pola Igualdade aproveitaron para queixarse do trato recibido cando visitaron as pallozas do Museo Etnógrafico de Cervantes, a persoa que enviou o Concello, ademais de non darlle a máis elemental información, amosou en todo momento unha actitude que queda moi lonxe de seren cordial. O luns xa falamos co alcalde para trasladarlle a queixa, cominándoo a que tome medidas para que isto non se repita.
 

* Reserva da Biosfera Os Ancares Lucenses

O día 27 de outubro de 2016, con motivo do décimo aniversario da declaración dos Ancares Lucenses como Reserva da Biosfera, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares, invitados pola Deputación de Lugo, asistimos á reunión deste órgano do que forman parte a propia Deputación, os Concellos de Becerreá, Cervantes e Navia de Suarna, as Anpas e as asociacións e colectivos da zona. Previamente a esta xuntanza, a responsable da Área de Medio Ambiente da Deputación púxose en contacto con nos para que participaramos neste órgano. Daquelas manifestámoslle a nosa colaboración sempre que isto non se limitara a celebrar aniversarios e gabarse das medallas para saír na foto, e ata a próxima. A verdade é que saímos esperanzados da reunión ao ver que, ao menos dende a Deputación, a súa disposición a involucrarse na dinamización da zona vai máis alá de simples declaracións de intencións. Tanto daquelas como hoxe mesmo, dende Patrimonio dos Ancares comprometémonos a participar, de forma desinteresada, no órgano. Non vou a enumerar aquí todas as nosas peticións nin as do resto das compañeiras e compañeiros (haberá tempo), pero tanto a Deputación como os alcaldes dos Concellos de Cervantes e de Navia de Suarna (de Becerreá, descoñecemos porque motivos, non asistiu ninguén) pedíronnos, pola parte que nos toca, que confeccionaramos unha guía para dar a coñecer a súa riqueza monumental, así como facer unha proposta para, pouco a pouco, valorizar e sinalizar aqueles monumentos máis significativos. Tamén lle achegamos a nosa proposta sobre a Vía Romana XIX. 

A non tardar anunciaremos as publicacións de dous libros, que ademais dos concellos que forman parte da Reserva da Biosfera tamén inclúen os do resto da comarca, sobre “Historias, lendas e tradicións da comarca dos Ancares” e “Mámoas, petroglifos e castros da comarca dos Ancares”.  

No noso colectivo tivemos un pequeno debate sobre a conveniencia de participar ou non neste órgano institucional, gostamos de andar á nosa bóla, sen demasiadas normas. Pero pola nosa banda que non quede. De saír sempre estamos a tempo.

Seguiremos informando.

* Con Roxín Roxal na Campa do Barreiro

O día 22 de outubro de 2016, máis de 60 persoas da Asociación Roxín Roxal, da comarca de Betanzos, e do Colectivo Patrimonio dos Ancares achegámonos ata a Campa do Barreiro, no concello de Cervantes, situada a 1.100 metros de altitude, onde visitamos os primeiros petroglifos descubertos na comarca ancaresa, a lendaria Fonte dos Namorados e outro patrimonio etnográfico relacionado con antigas formas de vida dos seus habitantes. 

Esta andaina forma parte dos “Roteiros de outono” que baixo a denominación de “Escrito na pedra” permitiron coñecer as gravuras rupestres da Idade do Bronce de Vilarmaior, Oia e esta última da Campa do Barreiro.

Dende eiquí queremos manifestar o noso agradecemento á xente de Roxín Roxal por agasallarnos coa súa presenza, ademais de felicitalos pola súa frutífera andaina na defensa e divulgación do patrimonio de Galicia dende a súa constitución como asociación da que pronto se van a cumprir 10 anos.  

 
 


* Novos petroglifos en Moreira (Cervantes)

O día 18 de outubro de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos uns novos petroglifos no concello de Cervantes. Foi no Penedo Grande, un monte situado a 1.164 metros de altitude sobre o nivel do mar, pertencente á aldea de Moreira, na parroquia de Donís.

Trátase de catro penas sobre as que se distribúen nove pías e coviñas de factura claramente artificial, cunhas medidas que van dende os 16 aos 7 centímetros de diámetro e unha profundidade que oscila entre os 6 e 2 centímetros.

Coma no resto dos petroglifos localizados no municipio de Cervantes, estes do Penedo Grande caracterízanse tamén por atoparse preto de lugares adicados dende tempos inmemoriais ao cultivo e ao pastoreo, e preto de centenarios camiños. Todas as estacións descubertas tamén posúen a singularidade de ser os que están situados a maior altitude de Galicia, por riba dos 1.000 metros. 

Os petroglifos continúan a ser os grandes descoñecidos da arqueoloxía galega, tanto é así que ata hoxe en día non existe acordo entre os especialistas sobre a súa función. Na comarca dos Ancares, ata o momento, só atopamos coviñas, motivos que, lamentablemente, apenas mereceron a atención dos investigadores. As coviñas ou cazoletas ancaresas non están asociadas, como acontece noutras partes de Galicia, a outros motivos o que lle confire unha especial importancia, que nos fala dunha sociedade ben definida culturalmente, que insculpían estas coviñas por algo. Para que? Dada a diversidade onde aparecen, temos que pensar que non terían un único significado: recipientes para ofrendas, lugares para recoller a auga que sería utilizada nalgún tipo de ritual, receptáculos para sacrificios, calendarios solares e lunares, símbolos de carácter sexual feminino relacionados coa fertilidade, mapas terrestres e celestes, delimitadores de espazos sagrados ou lugares máxicos, etc. Malia o anterior, ao tratarse dunha arte simbólica, son para nós, en principio e como acontece co resto das representacións, de natureza inintelixible e co único que xogamos son con hipóteses xa que este sistema de comunicación desapareceu xunto coas persoas que os xeraron, incluso cabe a posibilidade de que o seu significado só sería comprensible a determinados membros daquela sociedade. Canto á súa adscrición cronolóxica e cultural, abranguería, cando menos, dende o Neolítico ata a Idade Media. No que respecta a estas gravuras do Penedo Grande, e tomando como referencia outras de similares características esparexidas ao longo de Galicia e da propia comarca, cremos que hai que encadralas nalgún momento da Idade do Bronce, hai uns 4.000 anos.

Ata o presente, na comarca dos Ancares levamos documentadas, con esta, catorce estacións con petroglifos, doce no Concello de Cervantes

Os achados xa foron comunicados ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e ao Concello de Cervantes.

A localización deste grupo de petroglifos foi grazas á información achegada por David Mourelo.

 

* Localización das mámoas da Pena dos Mouros-Savane

Para chegar ata a necrópole megalítica da Pena dos Mouros-Savane, no concello de Cervantes, hai que tomar a estrada comarcal CP07-02 que vai dende a capital municipal, San Román, ata Quindous e O Piornedo. A visita pode iniciarse ao principio da estrada local que baixa cara Folgueiroa e Savane (hai sitio para aparcar). Un antigo camiño que sobe pola esquerda lévanos ata as primeiras mámoas que se atopan a man dereita do mesmo, case ao principio da penichaira. Volver onde deixamos o coche, cruzar a estrada local e, poucos metros máis adiante, coller un sendeiro que pola dereita nos achega ata outras mámoas. Continuando pola estrada comarcal citada máis arriba, a man dereita e antes de chegar ao cruce que baixa cara Vilar de Mouros, temos os outros túmulos situados entre a estrada e un cortalumes; a estes enterramentos pode accederse dende a propia estrada dende onde se abriron uns sendeiros.

Entre as primeiras e as últimas mámoas hai pouco máis dun quilómetro de nula dificultade. 

Dende o noso colectivo xa falamos co alcalde para sinalizar a necrópole. Ademais, fixémoslle saber que manter limpos de maleza os túmulos e accesos debe ter continuidade, non conformándonos con que todo sexa cousa dun día para quitarnos denriba.

Ata o momento documentamos trece enterramentos, ao menos cinco con restos de cámara megalítica. Oito atópanse en relativo bo estado de conservación (todos con cráter de violación) e cinco moi achandados polos buldozer do antigo ICONA. Os primeiros sinalizámolos no mapa en cor verde, os segundo en cor amarela.

Estas mámoas (necrópole co maior número de enterramentos da provincia de Lugo despois da de Lousada, en Xermade) contan coa singularidade de seren unhas das situadas a maior altitude de Galicia, case a 1.200 metros, cunha vista sobre a contorna verdadeiramente espectacular.  




  
 

* Valorización dunhas mámoas en Cervantes

Durante a penúltima semana do mes de outubro de 2016, unha brigada do Concello de Cervantes procedeu á limpeza da maleza que cubría varias mámoas da necrópole megalítica de Pena dos Mouros-Savane. En total limpáronse de forma manual, para non danalos, nove túmulos que entre os meses de febreiro e xullo deste ano, coa axuda inestimable do compañeiro, o axente forestal da zona Severino Orozco Carro, documentamos o Colectivo Patrimonio dos Ancares. 

Este cemiterio prehistórico atópase na Serra da Cortella, en montes comunais das aldeas de Folgueiroa e Savane, e que acollen un total de 13 mámoas (unha máis localizada por Severino durante os labores de limpeza) o que o converte nun dos grupos máis numerosos da provincia de Lugo, só detrás da necrópole de Lousada, en Xermade. 

Despois da limpeza puidemos comprobar que algunhas mámoas que críamos sen cámara, si a teñen, así a como restos da coiraza de pedra que protexía os túmulos. 

Dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares queremos amosar o noso agradecemento ao Concello de Cervantes polo seu interese en valorizar estes monumentos, e tamén aos comuneiros propietarios dos montes que están a facilitar a recuperación duns vestixios do noso máis remoto pasado. Agora estamos en conversas co Concello para proceder á súa sinalización.  

O día 14 de novembro de 2016, dende o Servizo do Patrimonio Cultural comunicáronnos que das seis mámoas localizadas no pasado mes de xuño, dúas xa foron catalogadas. O resto dos túmulos, debido á leña e a matogueira que os cubre, esperan a contar con mellores condicións.

 
 
 

* Petroglifos inéditos en Navia de Suarna

A principios do mes de setembro de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares localizamos máis petroglifos na comarca. Foi na coñecida como Pena dos Cubelos, un monte que se atopa a 1.202 metros de altitude. Está dentro dos límites da aldea do Penedo, na parroquia de Vallo, concello de Navia de Suarna, preto do límite co concello de Cervantes.

Para achegarnos ata o lugar tivemos en conta o nome do topónimo xa que o étimo cubelo fai alusión a unha forma redonda, atopándoo en Galicia como diminutivo de cova, oco ou burato. Como puidemos comprobar, no presente caso o topónimo non era ambiguo xa que na parte alta do outeiro conseguimos documentar catro coviñas feitas por man humana, distribuídas en dúas penas de xisto, cuns diámetros que oscilan entre os 7 e os 9 centímetros. Polas súas características foron feitos na Idade do Bronce.

 

Este é o primeiro petroglifo documentado no concello de Navia de Suarna. Segundo nos contaron, no antigo camiño que comunicaba Savane con Vilarpandín, no lugar coñecido como A Canceliña, había tres penas insculpidas con ferraduras e coviñas, pero foron destruídas no ano 1969 por unha máquina que estaba a ampliar o camiño.

 

Con este, o número de estacións con petroglifos documentados na comarca dos Ancares elévase a 15, correspondendo 12 ao municipio de Cervantes.

* Mámoas inéditas en Becerreá

O día 24 de agosto de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares localizamos dúas novas mámoas sen catalogar no concello de Becerreá. Atopámolas na Serra de Vilamane, no monte coñecido como O Marco, a 966 metros de altitude. 

A primeira mámoa ten uns 11 metros de diámetro e unha altura de 0,80 metros. Sufriu unha escavación furtiva tal como se aprecia no cráter de violación central duns 2 metros de diámetro. Deste cono central sobresaen varias pedras que formaban parte da cámara funeraria e que, debido á violación ou ben pola acción da maquinaria pesada ao plantar o monte con piñeiros, foron partidas. Sobre a mámoa obsérvanse gran cantidade de pedras de pequeno tamaño que formaban parte da coiraza pétrea.

 

A segunda mámoa atópase case destruída debido á utilización de maquinaria pesada para a repoboación forestal que lle produciu grandes cortes, facéndolle perder case toda a masa tumular. Na actualidade ten uns 8 metros de diámetro e 0,30 de altura; xusto ao seu carón vense algunhas pedras que formaron parte da cámara megalítica; un destes esteos está case intacto. 

 

O sitio recibe o nome de O Marco por unha pedra fincada, situada xunto as mámoas, que xa figura recollida no Castastro de Ensenada do 10 de abril do ano 1753 e que actuaba como delimitadora das parroquias de Fontarón e Vilamane.

 

Se ben é certo que as mámoas foron violadas hai séculos para buscar tesouros, o maior dano produciuse cando o acondicionamento do terreo para a repoboación forestal con piñeiros, que tamén se plantaron sobre elas. 

Esta nova necrópole atópase a pouco máis dun quilómetro en liña recta da do Chao do Marco, tamén con dúas mámoas, que dende o noso colectivo sinalizamos no mes de outubro do pasado ano, sinalización que aos poucos días desapareceu do lugar.
Os achados xa lle foron comunicados ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e ao Concello de Becerreá. 

Ademais de solicitarlle a catalogación e protección das mámoas, tal como marca a lei, tamén fixemos o mesmo para o citado marco por considerar que se trata dun ben patrimonial de indubidable valor histórico.

Con estes novos achados, no municipio de Becerreá están documentados once enterramentos megalíticos datados hai uns 5.000 anos, en xeral en regular ou mal estado de conservación. O pasado ano denunciamos ante o Concello e Patrimonio a agresión con maquinaria pesada a un túmulo da necrópole da Cabeza do Río, na parroquia de Furco. No mesmo ano tamén lle enviamos un escrito ao Concello para que incluíra no PXOM o coñecido como Dolme de Vilouta ou Pedra Cobertoira que, a pesares de figurar no catálogo da Xunta, non estaba recollido no plan de ordenación municipal.