* Mámoas en Pedrafita do Cebreiro

O día 16 de setembro de 2020, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos dúas mámoas no concello de Pedrafita do Cebreiro, unha no límite co Bierzo (León).

A primeria foi no monte Riba do Santo, a 1.350 metros de altitude, xusto no límite entre a parroquia do Cebreiro e La Laguna, no concello berciano de Veiga de Valcarce. De forma tirando a ovalada, ten unhas medidas de 15 por 12 metros, e unha altura de un metro. No centro obsérvase un pequeno cráter de violación. Foi alterada por unha plantación de piñeiros.

A segunda mámoa localizámola na parroquia de Pacios, a 1.175 metros de altitude, no monte co evocativo nome de A Medorra, clara alusión a un primitivo enterramento. Cuberta pola maleza, ten uns 16 metros de diámetro e unha altura de 1,20 metros. Nun monte situado a uns 350 metros de distancia había outra mámoa que, debido aos labores agrícolas, desapareceu hai uns 70 anos.

 


No Inventario de bens culturais da Xunta de Galicia figura catalogada unha mámoa no monte da Medorra, en Rubiais, parroquia de Zanfoga, pero na actualidade non quedan evidencias, quizais o único resto sexa unha pedra que atopamos a uns 75 metros de distancia que puidera corresponder ao esteo dun posible dolmen pero, ao atoparse fóra dun contexto arqueolóxico claro, non podemos afirmalo con seguridade.

Polo tanto, serían as primeiras mámoas das que se conservan restos no concello de Pedrafita do Cebreiro.

* Novos petroglifos en Cervantes

O día 11 de setembro de 2020, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos un novo grupo de petroglifos no concello de Cervantes.

 

No lugar coñecido como O Río, no límite entre as parroquias de Donís e O Pando, a 1.200 metros de altitude, localizamos unha pena granítica con dúas combinacións circulares con dous círculos concéntricos cada unha, unha con coviña central. A súa descuberta foi posible grazas a un documento do ano 1768 que cita a Pedra das Amboas situada nas proximidades do río de Xunquiñas e que foi utilizada como marco de término. O achado podemos consideralo como casual xa que, atendendo ao topónimo, buscabamos unha pena con pías a xeito de tinas ou vasillas; de feito "amboa" era un término utilizado en varias zonas da comarca dos Ancares para designar un recipiente grande para conter líquidos. Foi nesta pena con dúas grandes pías onde atopamos as gravuras.

As gravuras están moi erosionadas, de aí que tiveramos que facerlle as fotos ao anoitecer, con luz eléctrica indirecta.


* Xornada en Campo Lameiro (Pontevedra)

Organizado polo Parque de Arte Rupestre de Campo Lameiro (Pontevedra), o día 5 de setembro de 2020 celebrouse a I xornada de "Cazadores de petróglifos". Os do Colectivo Patrimonio dos Ancares participamos coa ponencia "Os petróglifos na parte oriental da provincia de Lugo". Tamén falamos da distribución dos gravados rupestres na provincia.

Unha honra compartir xornada con xente tan comprometida co Patrimonio e co País.

 




* Novas mámoas en Becerreá, Navia e Negueira de Muñiz

Entre os días 3 e 9 de xuño de 2020, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos 6 mámoas sen catalogar nos concello de Becerreá, Navia de Suarna e Negueira de Muñiz. Todas foron localizadas grazas á lectura e transcrición de antigos documentos. 

No Chao do Marco, na parroquia de Vilamane (Becerreá), a 950 metros de altitude, localizamos dúas mámoas cunhas medidas de 18 e 14 metros de diámetro. Aínda que foron afectadas polas repoboacións forestais con piñeiros, o estado de conservación da de maiores dimensións é relativamente bo. As mámoas do Chao do Marco aparecen citadas en documentos dos anos 1683, 1752 e outros posteriores. Na paraxe había, ao menos, 16 mámoas, na actualidade, con estas recentes, só quedan 5.

 

Entre as parroquias de Quintá de Cancelada e Vilaiz (Becerreá), a 550 metros de altitude, no monte coñecido como Peneigar, documentamos unha mámoa de 21 metros de diámetro é 1,15 de altura. Está mámoa figura como marco divisorio das parroquias citadas nos Interrogatorios do Catastro de Ensenada do ano 1752. O achado comunicámosllo á asociación "Castaño y Nogal" por atoparse preto da ruta do Río Donsal que dende hai anos están a poñelo en valor. 

 

Nos montes da parroquia de Queizán (Navia de Suarna), a 825 metros de altitude, localizamos dúas mámoas de 16 e 13 metros de diámetro. Debido aos labores agrícolas, perderon gran parte da masa tumular en altura. Unha das mámoas figura nun documento do ano 1833.

No concello de Negueira de Muñiz localizamos unha mámoa no Pico Privafornelas, a 1.084 metros de altitude, na parroquia de San Pedro de Ernes, case no límite con Asturias. Ten unhas medidas de 18 metros de diámetro e un de altura. Con esta, no municipio de Negueira, ata o presente, só hai catro enterramentos documentados, tres polo noso colectivo. Esta mámoa figura nun documento de lindes do ano 1875 suscrito entre veciños de San Pedro de Ernes e de Valledor, no municipio asturiano de Allande.

 

Estes elementos patrimoniais, cunha antigüidade duns 6.000 anos, xa llos comunicamos ao Servizo de Xestión Cultural da Xunta de Galicia para que procedan á súa inclusión no Inventario de bens patrimoniais de Galicia.


* Agresión á Cova dos Cousos (Becerreá)

O día 2 de xuño de 2020, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares achegámonos ata a Cova dos Cousos, en Becerreá, para comprobar o seu estado coa finalidade de solicitar das distintas administracións públicas (Xunta de Galicia e Concello) que se acometan os traballos arqueolóxicos para determinar a antigüidade dos distintos períodos de ocupación.

Lamentablemente, levamos unha desagradable sorpresa ao comprobar que a boca da cova foi utilizada ao longo dos anos para despositar unha enorme cantidade de lixo o que impide practicamente o acceso ao interior.

 

Nos anos trinta do pasado século XX, o mestre do Cereixal, en Becerreá, don Gonzalo Martín March, e o estudante Blas Ferreiro, atoparon anacos de hasta de animais, ósos humanos e varias pezas metálicas, entre outras unha maza e un puñal de antenas de bronce que foi publicado polo historiador Ángel del Castillo no Boletín da Real Academia Galega no ano 1936, e que datou entre o 700-500 antes de Cristo. Mesmo existen referencias da presenza de pinturas rupestres.

 

Entre as decenas de covas existentes na comarca dos Ancares, esta de Furco, xunto coas de Valdavara, tamén en Becerreá, son as únicas onde se ten documentado a presenza humana na prehistoria o que as fan especialmente interesantes. Ademais, a cova está catalogada por Patrimonio dende o ano 1991 polo que goza de protección.

A principios do ano 2000, a Consellería de Industria ditou unha resolución pola que fixo pública a declaración de impacto ambiental do proxecto da canteira de Furco onde se localizan varias covas, establecéndose unha serie de cautelas arqueolóxicas como o control de voaduras, prohibición de explanacións e amoreamentos, etc. A explotación desta canteira xa provocou no seu momento a destrución total dun dos castros máis espectaculares, pola súa tipoloxía, da comarca dos Ancares, polas fotos do voo americano dos anos 1956-57 sabemos que era de forma elíptica, cunha lonxitude de 170 metros e unha anchura máxima de 75, apreciándose unhas potentísimas murallas.

 
 

Xa preparamos un informe dirixido á Dirección Xeral do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e ao Concello de Becerreá para que se proceda á retirada do lixo, solicitándolle tamén que se acometan os traballos arqueolóxicos para estudala e poñela en valor.

* Os primeiros petroglifos de Navia de Suarna, e dúas mámoas máis

Aínda que foi no mes de setembro de 2016 cando os do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos unha pena con catro coviñas xusto no límite entre os concellos de Cervantes e Navia de Suarna, non foi ata o pasado 22 de febreiro de 2020 cando podemos falar da localización de varias penas con gravuras situadas na súa totalidade neste último municipio.

 

O seu achado produciuse cando andabamos a buscar unha tumba antropoide na paraxe coñecida como A Pena do Home, a 865 metros de altitude, que actúa como límite entre as parroquias de Moia, Muñís e Rao. En total localizamos catro grupos de coviñas gravadas en catro afloramentos de pizarra, distribuídas do seguinte xeito: Un primeiro grupo formado por 2 coviñas, un segundo composto por 14 coviñas (cinco agrupadas e o resto dispersas pola pena), un terceiro con 2 coviñas, e un cuarto con 7 (catro agrupadas e tres dispersas). As súas medidas oscilan entre os 3 e os 7 centímetros de diámetro.

 

É a primeira vez que na comarca documentamos uns petroglifos situados nun sitio tan agreste ao tempo que impresionante, onde nun terreo totalmente cuberto por lousa e cuarzo só medran xestas e carqueixas.

Pero se a localización destes petroglifos nos produciu certa sorpresa, máis nola causou atopar no lugar unha pequena mámoa de 14 metros de diámetro e 1,5 de altura, situada na parte máis elevada da paraxe, dominando toda a contorna. Ata o presente, as mámoas do concello de Navia de Suarna só se localizaban na parte noroeste do municipio, lindando co concello da Fonsagrada, pero estas atópanse na zona máis oriental, onde non tiñamos constancia de ningunha. Pero non foi a única sorpresa xa que constatamos que todos os petroglifos foron gravados en penas situadas arredor do enterramento (seguramente habería máis pero o sitio foi utilizado antigamente polos veciños das aldeas próximas para a extracción de lousa) e, ademais, todas as gravuras están orientadas cara a posta do sol. Preguntámonos: Mámoa e petroglifos son da mesma época? Formarían parte dun mesmo espazo funerario-ritual? Polo de agora descoñecémolo, se ben é seguro que a mámoa ronda os 6.000 anos de antigüidade, en Galicia documéntanse coviñas que foron insculpidas dende o Neolítico ata a Idade Media.

 

Por último, ese mesmo día, a uns seis quilómetros de distancia en liña recta, tamén documentamos no mesmo concello outra mámoa, situada no Monte Valongo, a 1.140 metros de altitude, que actúa como límite entre as parroquias de Moia e Rao. Ten 15 metros de diámetro e un de altura, apreciándose un cráter de violación feito antigamente para buscar inexistentes tesouros.

 

Os achados xa foron comunicados a Patrimonio da Xunta de Galicia para que procedan á súa catalogación e inclusión no Inventario de bens culturais.

* Destruído o único dolmen de Baleira, lindeiro con Navia de Suarna

O día 22 de febreiro de 2020, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares comprobamos a destrución total da única mámoa con dolmen do concello de Baleira. Foi na necrópole do Monte da Cruz, situada no Alto do Restelo, a 965 metros de altitude, a carón da estrada provincial LU-0708, case no límite entre os municipios de Baleira, Becerreá, A Fonsagrada e Navia de Suarna.
 

A mámoa de terra de máis de trinta e cinco metros de diámetro, e o dolmen que acollía no seu interior, cunha cámara pétrea poligonal formada por sete esteos e un pequeno corredor de entrada, foron arrasadas por maquinaria pesada durante unha tala de piñeiros. Este enterramento do período Neolítico, cunha antigüidade duns 6.000 anos, foi o primeiro do concello de Baleira en ser catalogado, no ano 1991 (DOG do 12 de xullo), co código GA27004001. Como dixemos máis arriba, trátase do único enterramento con dolmen, os outros vinte documentados no concello de Baleira son de terra, o que o facía especialmente singular. A maquinaria pesada destrozou totalmente o túmulo, e as pedras da cámara megalítica foron desprazadas e esnaquizadas. Ao outro lado da estrada, a mámoa catalogada co código GA27004004, debido tamén á tala de piñeiros, foi lacerada con profundos sucos producidos polas máquinas.
 

Segundo o catastro, o dolmen atópase no polígono 80, parcela 169, en terreos do monte comunal de Vilagarcía, parroquia de Córneas. Debido á gravidae dos feitos, o mesmo día presentamos denuncia por rexistro electrónico ante a Dirección Xeral do Patrimonio Cultural, solicitando para os responsables a máxima sanción que marca a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia pola destrución dun ben patrimonial que vai de 150.000 a 1.000.000 de euros.
 

Este enterramento é coñecido por todos dende sempre así que eiquí non caben escusas polo que tamén instamos á Administración Autonómica a que, ademais da sanción administrativa, presente denuncia ante o xulgado correspondente por atentado contra un ben patrimonial. O mesmo lle esiximos por escrito ao Concello de Baleira, que tamén diriximos aos grupos municipais con representación (PP e PSOE). Segundo a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia, no seu artigo 3.2, as entidades que forman a Administración local teñen a obriga de adoptar as medidas necesarias para salvagardar os bens patrimoniais, debendo comunicar á Xunta de Galicia calquera dano que padezan, exercendo as demais funcións que lle correspondan, incluída a da denuncia xudicial contra uns patéticos impresentables carentes da máis elemental sensibilidade, que cun terreo dispoñible de case 119.000 metros cadrados, "estórballes" unha mámoa de pouco máis de 30 metros de diámetro.
 

No mes de marzo de 2019 diriximos uns escritos aos concellos de Baleira, Becerreá, A Fonsagrada e Navia de Suarna para que sinalizaran e protexeran 40 mámoas situadas a carón da estrada LU-0708, enviándolles a relación e a situación en cada concello, ofrecéndonos desinteresadamente dende o noso colectivo para colaborar no que precisaran. Só nos contestou o Concello de Becerreá que xa ten preparados os indicadores para colocalos nas dúas necrópoles que están dentro do seu término. O resto nin pío. Iso é o que lles preocupa o patrimonio e a terra onde viven.