* V Premio do IES de Becerreá

Na "V Edición do Premio do IES de Becerreá", ano 2018, a comisión encargada de outorgar este galardón acordou concederllo a FUCO PÉREZ (Fuco de Piornedo) no ámbito de iniciativas privadas relacionadas co tecido produtivo, empresarial e comercial, e ao COLECTIVO PATRIMONIO DOS ANCARES polo labor relacionado coa lingua e cultura propia da comarca dos Ancares.

 

O acto da entrega de premios celebrouse o día 21 de xuño no salón do IES de Becerreá.

 

Para o Colectivo Patrimonio dos Ancares é unha honra que se nos outorgue este recoñecemento, primeiro porque vén dunha institución da propia comarca, e segundo porque o propio IES de Becerreá e xa de por si todo un referente cultural, non só nos Ancares, senón no resto de Galicia tal como nolo amosan os numeros premios recibidos. Para que disfrutedes do seu traballo, deixamos a continuación a súa páxina web e os seus blogs.
 


* Máis petroglifos en Cervantes

O día 20 de xuño de 2018, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos uns novos petroglifos no concello de Cervantes. Foi na Braña de Vilarello, na parroquia de Donís (Cervantes), a uns 1.200 metros de altitude, preto do camiño que vai ao pico do Corno Maldito. Na parte superior e horizontal dunha enorme rocha localizamos 8 coviñas de factura claramente artificial cunhas medidas que oscilan entre 3 e 7 centímetros de diámetro.

 

As coviñas son ocos de planta redonda e sección semiesférica escavadas na superficie da rocha, sendo as representacións máis sinxelas da arte rupestre ao aire libre, aínda que tamén unhas das máis enigmáticas dentro do repertorio das insculturas ao aire libre de Galicia. Dada a diversidade onde aparecen, temos que pensar que non terían un único significado: recipientes para ofrendas, lugares para recoller a auga que sería utilizada nalgún tipo de ritual, receptáculos para sacrificios, calendarios solares e lunares, símbolos de carácter sexual feminino relacionados coa fertilidade, delimitadores de espazos sagrados ou lugares máxicos, etc. Malia o anterior, ao tratarse dunha arte simbólica, son para nós, en principio e como acontece co resto das representacións, de natureza inintelixible e co único que xogamos son con hipóteses xa que este sistema de comunicación desapareceu xunto coas persoas que os xeraron, incluso cabe a posibilidade de que o seu significado só sería comprensible a determinados membros daquela sociedade. Coma o resto das coviñas que descubrimos na comarca dos Ancares, estas da Braña de Vilarello podémolas adscribir á Idade do Bronce, hai uns 2.000 anos. 

A respeito do seu emprazamento, ao igual que as outras gravuras do concello que temos atopado, estes petroglifos están situados a carón dunha antiga vía de tránsito, nunha zona de pastoreo e próximo a un curso de auga. 

Con estes, son 18 os grupos de petroglifos que os do Colectivo Patrimonio dos Ancares levamos documentados na comarca: 16 en Cervantes, 1 en Baralla e 1 en Navia de Suarna. 

A descuberta xa foi comunicada a Patrimonio da Xunta de Galicia.

* A primeira mámoa das Nogais

Ata o presente, no concello das Nogais só tiñamos documentados dous topónimos que facían alusión a uns posibles enterramentos megalíticos. 

Un é a Medorra de Cerredo, na serra de Vilavexe, entre as aldeas de Vilavexe e de Lama da Vila, unha penichaira que dende tempo inmemorial se utilizou para pradarías para o gando. As únicas referencias sobre a existencia dunha posible mámoa ou medorra veñen da tradición oral, asegurándose que ao arar a terra apareceron unhas grandes laxas que foron destruídas. Non moi lonxe saíron á luz algunhas lápidas, posiblemente medievais, das que tampouco quedan restos.

Na Medorra de Cerredo está o sitio coñecido como Cruz de Cerredo, onde ata non hai moitos anos había unha cruz de madeira, hoxe en día desaparecida. Contáronnos que cando morría alguén de Vilavexe, o defunto era transportado coa cara mirando á aldea, mais ao chegar á cruz dábanlle a volta ao cadaleito para que mirara cara a igrexa parroquial de Santo André. Dixéronnos que xirar o cadaleito tiña a súa lóxica: conseguíase que a cabeza sempre estivera nun plano máis elevado ca os pés, evitándose dese xeito que os "fluídos" saíran pola boca do defunto. Tamén se asegura que por eiquí transita a Santa Compaña.

 

O outro sitio é o Monte da Medorra, na aldea de Sinllán, parroquia de Nullán, situado a 942 metros de altitude. A pesares do suxestivo cualificativo, non atopamos vestixio algún dun enterramento do Neolítico se ben as referencias orais din que había unha "tumba moi antiga" que foi destruída polos labores agrícolas. O que si se conservan son os restos dun primitivo castro moi alterado.

 

Hai uns meses, por riba das aldeas de Vilavexe e Lama da Vila, a uns 960 metros de altitude e a menos dun quilómetro en liña recta da citada Medorra de Cerredo, localizamos co LIDAR-PNOA o que semellaba unha mámoa pero, debido ao mal tempo, non tiveramos ocasión de achegarnos ata o sitio. Para constatar a existencia deste enterramento tivemos que esperar ao mes de maio de 2018. Persoados no lugar, comprobamos, en efecto, que se trata dun túmulo duns 12 metros de diámetro e 1,50 de altura. Ten un cráter de violación de 1, 4 metros de diámetro e unha profundidade de 1,2 metros. Atópase nun terreo repoboado con piñeiros, con algúns exemplares plantados sobre o túmulo con restos de coiraza pétrea; no cono de profanación plantaron un piñeiro que foi cortado non hai moito, observando, ademais, que a terra estaba removida polo que cremos que foi obxecto dunha actuación furtiva nun momento relativamente recente.

 


Con esta descuberta, na comarca dos Ancares só nos queda por localizar algunha mámoa no concello de Pedrafita do Cebreiro onde contamos cunha referencia na parroquia de Lousada. 

O achado xa foi comunicado a Patrimonio para que procedan á súa catalogación. 

* Fotos nunca vistas do castro de Santa María (Cervantes)

No pasado mes de marzo, o amigo Roldán (José Ángel Fernández Revaldería) deu cunhas fotos que tiña esquecidas. E non é para menos, transcorreran 24 anos dende que as fixera. Fora no ano 1994, cando ao anchear o acceso á igrexa parroquial de orixe románica de Santa María do Castro, unha máquina escavadora topou cuns muros de lousa. Roldán, que axiña intuíu que aquilo podía ser algo importante, deu aviso para que se paralizaran os traballos. Así se fixo.   

Aí van as fotos, un importantísimo documento fotográfico, inédito, que non sería posible se a Roldán non se lle dera, naquel lonxano día, pasar polo sitio.

  

 
 
 




* O "dolmen" de Vilouta (Becerreá)

O Dolmen de Vilouta ou Pedra Cobertoira atópase na parroquia de Vilouta, na ladeira da Serra da Pena do Pico, a 850 metros de altitude. É o enterramento prehistórico máis coñecido do concello de Becerreá e un dos máis interesantes da comarca dos Ancares. 

 

Aínda que popularmente se coñece como "O Dolmen", cremos que se trata dunha cista adscrita cronoloxicamente á Idade do Bronce, cunha antigüidade aproximada de 4.000 anos. A diferencia dos enterramentos do Neolítico (mámoas) que tiñan cámara poligonal, composta por cinco ou máis pedras fincadas no chan e estaban ubicados en lugares chairos e dominantes, este de Vilouta posúe cámara cadrada e está situado na ladeira dun monte.

A cámara está formada por tres esteos fincados no chan (dous laterais e paralelos e un terceiro que a pecha pola parte posterior) sobre os que pousa a pedra cobertoira ou tampa. Se todas as pedras de xisto e cuarzo que compoñen o enterramento son impresionantes, a que máis chama a atención é a tampa cunhas medidas na parte máis longa de case 2 metros e un espesor de 0,70 metros e cun peso superior a unha tonelada. A cámara funeraria ten unhas medidas de 1,5 metros cadrados. Apréciase o que puido ser un túmulo, practicamente desaparecido polos labores agrícolas que se efectuaron e aínda se efectúan no lugar.

O estado de conservación deste enterramento é relativamente bo, a pesares de que a tampa e un esteo perderon unha parte. Tamén observamos que, dende a última visita, un dos esteos foi danado.  

Segundo a lenda, a tampa cobertoira foi transportada por unha moura dende un monte próximo que, curiosamente, recibe o nome de A Moura.

 

Ao contrario das mámoas do Neolítico que en Galicia cóntanse por miles, estas cistas da Idade do Bronce son moi escasas, as rara avis da arqueoloxía galega. Ao longo do territorio galego o seu número non chega ni con moito ás cen, e na provincia de Lugo non supera a decena. 

Aínda que na ficha obrante no Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo consta como un dolmen, nós seguimos a crer que se trata dunha cista, e así llo fixemos saber nunha conversa que recentemente mantivemos con eles. Despois diso volveron a estudar o asunto e non desbotan que, en efecto, se trate dun enterramento da Idade do Bronce e non do Neolítico, o único que os fai dubidar é o grosor das pedras en comparación coas doutras cistas do país. Nós argumentamos que iso non ten porque ser significativo xa que non é o mesmo traballar as pedras de granito que as de xisto e cuarzo. 

A pesares de ser moi coñecido no municipio, non foi recollido no rexistro de xacementos arqueolóxicos da Dirección Xeral do Patrimonio Cultural ata o mes de febreiro de 2013, coa clave de identificación GA27006037, despois de que dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares nos interesaramos polo temaTamén llo comunicamos ao Concello de Becerreá para que o incluíra no Plan Xeral de Ordenación Municipal (PXOM) xa que non figuraba no mesmo. Nese mesmo ano 2013, guiamos a un numeroso grupo de cativos e cativas, ensinantes e integrantes da Anpa do Ceip de Becerreá ata o enterramento.
 
 

E por último, este elemento patrimonial, entre outros, vai a ser sinalizado, proposta feita polo noso colectivo que foi aceptada polo órgano rector da Reserva da Biosfera dos Ancares Lucenses do que formamos parte.


* Foi Doncos (As Nogais) o Desoncos dos zoelas?

A tabula dos zoelas é un Pacto de Hospitalidade, dividido en dúas partes, acordado entre os Desoncos e os Tridiavos, dúas gentilitas do pobo dos Zoelas, pobo prerromano famoso polo seu traballo do liño, que di:

"Sendo cónsules Marco Licinio Craso e Lucio Calpurnio Pisón (27 d.C.), o 4 das calendas de maio, a gentilitas dos Desoncos, da gens dos Zoelas, e a gentilitas dos Tridiavos, da mesma gens dos Zoelas, renovaron o seu antigo e vetusto pacto de hospitalidade e todos eles, os uns aos outros, recibíronse na súa fe e clientela e na dos seus fillos e descendentes. Actuaron: Arausa, fillo de Blaceno; Turanio, fillo de Clouto; Dacio, fillo de Elaeso; Magilo, fillo de Clouto; Bodecio, fillo de Burralo; Elaeso, fillo de Clutano, por medio de Avieno, fillo de Pontilo, maxistrado dos Zoelas, feito en Curunda".

"O 5 dos idus de xullo do ano en que foron cónsules Blabrión e Hómulo (152 d.C.) a mesma gentilitas dos Desoncos e a gentilitas dos Tridiavos recibiron na mesma clientela e na mesma alianza a Sempronio Perpetuo Orniaco, da gens dos Avolgigoros, a Antonio Arquio da gens dos Visáligos, a Flavio Frontón Zoelas, da gens dos Cabruagénigos. Actuaron: Lucio Domicio Silo e Lucio Flavio Severo, en Asturica".

   
Como se pode apreciar, o texto fala da renovación duns pactos, dentro dun pacto anterior (de data non precisada), entre gentilitas da mesma gens, incluíndo, na súa segunda parte, a individuos doutras gens diferentes pero do mesmo pobo; un feito en Curunda, localidade que podería ser a citada nunha inscrición atopada no castro preto de Rabanales de Alcañices (Zamora), e outro en Asturica (Astorga), lugar onde se atopou a tabula.

Este texto xurídico está inserido nunha prancha de bronce de 32 x 24 cm, coroada por un frontón triangular en cuxo interior aparece a data consular.  O orixinal atópase no Staaliche Museem de Berlín e unha copia no Museo Romano de Astorga.

O motivo de traer aquí este hospitium é porque algúns investigadores sitúan a gentilitas dos Desoncos en Duancos, que identifican co Doncos das Nogais. García de la Riega, en Galicia Antigua. Discusiones acerca de su geografía y de su historia (1904), di que, aínda que a maior parte dos escritores identifican aos Desoncos con Doncos, trátase dun erro debido á analoxía de ambas as dúas voces, pois os Desoncos pertencían á xente dos zoelas, mentres que Doncos era localidade dos Seurros. Pero este autor, tamén de forma errada, lévaos para Duancos, parroquia do concello de Castro de Rei.

Schulten, Bosch Gimpera, López Cuevillas, Hübner e Monteagudo, entre outros, sitúan aos zoelas cara Bragança (Portugal), con capital no castro de Avelaes, tese da que participan as últimas investigacións que amplían a área cara o leste, ata a Terra de Aliste, na provincia de Zamora, e ata Miranda do Douro.

Tamén, sen fundamento algún, hai quen sitúa en Ouselle (Becerreá) o pobo dos zoelas (ver:  O mito zoela de Ouselle).

* O campamento romano da Cortiña dos Mouros

O Campo do Circo ou Cortiña dos Mouros atópase na serra dos Ancares, a cabalo entre as parroquias de Balboa (O Bierzo) e Vilarello (Cervantes). A parte máis elevada do monte, situada a 1.294 metros de altitude, presenta unha morfoloxía practicamente achairada, cun bo dominio visual sobre as cabeceiras dos ríos Navia e Balboa, actuando como divisorio de augas.

No ano 1998, Mañanes Pérez é o primeiro en situar aquí un posible asentamento, indicando a existencia dun muro, se ben non se comprobou sobre o terreo. O propio topónimo, O Circo (latín circus), que en principio denunciaría un terreo de forma circular ou semicircular nun monte, tamén podería facer alusión (ademais de a un círculo lítico prehistórico) a un circo romano pola súa forma alongada. No ano 2000, a empresa Terra Arqueos redactou unha ficha para a Carta Arqueolóxica de Balboa designándoo como "lugar de habitación indeterminado" pero consierándoo como un antigo asentamento que podería estar relacionado coas mámoas dos Forniños (Vidal Encinas, 2015). En efecto, ao sur deste posible xacemento, distante uns 550 metros, nunha paraxe de monte baixo pertencente ao Bierzo, documéntanse tres túmulos do Neolítico (o Inventario de Patrimonio da Xunta de Galicia ubica a mámoa número 1, erradamente, en territorio galego). Recentemente, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares localizamos outras dúas mámoas ao norte, xa en terras do concello de Cervantes, a uns 150 metros do asentamento.

 

Aínda que os restos sobre a superficie apenas son perceptibles, a utilización das novas tecnoloxías (fotografías aéreas, LIDAR, etc.) evidencian a existencia dun posible campamento de cronoloxía altoimperial romana. Tomando como referencia as fotos aéreas históricas, o recinto, de forma tirando a trapezoidal, tería unhas 4 hectáreas. Na actualidade só se aprecia de forma case imperceptible, debido á mesta vexetación, un parapeito ou cerco en ángulo recto (uns 160 x 85 metros) na parte do Bierzo; no lado galego as repoboacións forestais e a apertura de cortalumes e camiños arrasáronno na súa totalidade.

 

Este campamento da Cortiña dos Mouros, xunto co da Serra da Casiña, en Valverde (Balboa), gardan certa relación co trazado da vía XIX do Itinerario de Antonino a través do porto do Portelo ou cos pasos naturais existentes con anterioridade á calzada romana (Menéndez Blanco et al., 2015), en cuxas proximidades se localiza a aldea do Comeal (ou Cumial) onde se documentou un agger da vía. Entre ambos os dous campamentos hai pouco máis de seis quilómetros. Por outra parte, no extremo occidental, a uns vinte quilómetros do Campo do Circo, descubríronse no ano 2010 os campamentos romanos da Recacha (Navia de Suarna) e a Granda das Xarras (Ibias, Asturias-Candín, León) que dominaban os pasos de montaña que unen os Ancares e Ibias. Sen esquecermos do da Huerga de Frades, en Villazala.

 

As características destes sitios arqueolóxicos indican que se trata duns castra aestiva de cronoloxía altoimperial romana, uns campamentos temporais construídos polo exército romano no decurso das campañas militares durante as Guerras Astur-Cántabras (29-19 a.C.). Estas construccións actuaban como base de operacións onde se acuartelaban as tropas, onde se abastecían ás que estaban no frente, lugar de retirada no caso de seren fustrigados polas forzas locais, exploración dunha zona con recursos mineiros (só no concello de Cervantes están documentadas preto de 60 explotacións auríferas), infraestrutura de apoio á construción de camiños, etc.

 

Nos meses de febreiro e marzo de 2017, integrantes do noso colectivo peiteamos a zona removida polas máquinas (cortalumes) e as gabias feitas para a plantación de piñeiros (a parte mellor conservada, a do Bierzo, está cuberta por unha densísima matogueira) na procura dalgúns restos; a busca resultou infrutuosa, se ben é certo que neste tipo de asentamentos non é doado atopalos.

 

No ano 2011, uns veciños de San Miguel de Vilarello, de avanzada idade, contáronnos que no lugar había tres fornos de pedra para facer o cal que logo se utilizou na construción do castelo de Doiras. Cremos que estes "fornos" son as tres mámoas que se atopan nas inmediacións. Daquí, tamén nos dixeran, os mouros levaban o ouro para agochalo na coñecida como Pena dos Mouros, situada non moi lonxe, preto da aldea de Riamonte de Baixo.

 

Para coñecer a cronoloxía do momento de ocupación do campamento do Campo do Circo (e do resto) é preciso emprender unhas serie de prospeccións e escavacións arqueolóxicas que nos poden amosar o protagonismo que tivo a serra dos Ancares no período de conquista e dominación romana de Galicia, e unha visión distinta das coñecidas como Guerras Astur-Cántabras, denominación que cremos pouco atinada e que máis ben debera ser a de Guerras Astur-Cántabro-Galaicas.