ARQUIVO APÉNDICES I

Neste apartado pódense ver os artigos máis antigos publicados no seu momento como apéndice ás entradas xerais do blog. Ao final inserimos as noticias máis recentes.

> Museo para Becerreá 
> Ancares: República independente
> CEIP "San Xoán" de Becerreá
> Charla no CPI "Daniel Monje" de Navia de Suarna
> Viaxe emocional á Porta dos Ancares
> Documentamos os primeiros petroglifos dos Ancares
> Roteiro por Becerreá
> A comarca dos Ancares no Anuario Fol de Veleno
> Necrópole megalítica no concello de Cervantes
> A Pena do Santo
> Na II Festa de Involución Educativa
> Petroglifos nos Ancares leoneses
> Adeus ao castro das Aigas
> Unha carta do ano 1935
> Altar prehistórico na Campa do Barreiro?
> A Porta de Lugo
> Os primeiros petroglifos do concello das Nogais
> O Marco de Xunquiñas
> Un novo castro en Navia de Suarna?
> Rematamos a 1ª fase da catalogación dos bens patrimoniais da comarca
> Dolme da Pedra Cobertoira (Becerreá)
> Entrevista en V Televisión: Ancares, o patrimonio en perigo
> Un miliario reaproveitado en Liber (Becerreá)?
> Un machado neolítico en Baralla 
> Agresión a unhas mámoas en Becerreá
> Agresión a unhas mámoas en Navia de Suarna 

MUSEO PARA BECERREÁ
No mes de febreiro de 2011, o Ecomuseo de Arxeriz, en O Saviñao, ante a falla de espazo no Museo Provincial de Lugo, ofreceuse para acoller as pezas atopadas nas escavacións arqueolóxicas realizadas dende o ano 2006 nos xacementos paleolíticos do Val de Lemos, Triacastela e Becerreá. O museo, privado, pertence á Fundación Xosé Soto de Fión.
Segundo anunciaron os responsábeis da fundación non existe ningún impedimento legal para custodiar os materiais e mostralos ao público, só é preciso que a Dirección Xeral do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e a Universidade de Santiago se amosen conformes coa iniciativa. De feito, hai museos, tanto de iniciativa pública como privada, que acollen material arqueolóxico de distintas épocas. Ademais do Museo Provincial, temos o Museo Comarcal da Fonsagrada, creado no ano 1984, que custodia pezas do megalitismo, da cultura castrexa e da romanización; o Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba que, ademais de achados doutras épocas, conserva mostras de industrias líticas do Paleolítico atopadas en Vilalba, Guitiriz, Muras, Ourol...
Ademais do museo do Saviñao, no mes de abril de 2011, persoas do futuro Museo Xeolóxico de Quiroga (hoxe xa unha realidade) contactaron con responsábeis de investigación dos xacementos paleolíticos do sur da provincia de Lugo, que coordina a Universidade de Santiago, para tentar expoñer de forma permanente algunhas mostras de material prehistórico atopadas no municipio, entre outros as pezas paleolíticas da parroquia da Ermida.
Segundo os arqueólogos da USC, a iniciativa podería levarse a bo termo se se obtén o permiso da Dirección Xeral do Patrimonio Cultural.
Se ben é certo (como sinalou o director do proxecto de escavacións, o profesor Fábregas Valcarce) que a musealización dos materiais non poderá ser a curto prazo (hai que esperar a que os investigadores rematen de estudalos), si sería posible seleccionar unha parte das pezas e cedelas aos museos. A respecto disto, o arqueólogo Gonzalo Meijide, da Dirección Xeral do Patrimonio en Lugo, dixo que non existen trabas legais que impidan a súa cesión (La Voz de Galicia do 10 de marzo de 2011).
Visto o anterior, a ninguén se lle escapa que hai concellos interesados en potenciar a oferta turística por medio de iniciativas  que, cada volta, atraen a máis público. Fuxindo de arcaicas patrimonializacións de algo que é de todos, non sería moi normal que o material extraído de Valdavara, por exemplo, fose exposto nunha área xeográfica tan alonxada como poden ser O Saviñao ou Vilalba. Ademais do Paleolítico, no municipio contamos con outras mostras culturais que poden completar o museo: Megalitismo, Cultura Castrexa, Romanización, material etnográfico...
A respecto do anterior, o Partido Popular (PP), o día 22 de setembro presentou un escrito no Pleno do Concello, na parte de Rogos (creo que debera ir como Moción xa que deste xeito non compromete a nada), para a creación dun museo municipal. Aínda que todos os grupos políticos estiveron de acordo, o voceiro do Partido Socialista (PSOE) dixo, e non sen razón, que montar unha instalación destas características é moito máis complexo do que poida parecer (conservación dos materiais, mantemento...). O voceiro do Bloque Nacionalista Galego (BNG) entregou un escrito na liña do que reflicto máis arriba, sinalando o interese doutras entidades de fóra de Becerreá para musealizar os achados do xacemento paleolítico de Valdavara. O mesmo voceiro pediu que ao escrito do PP se lle engadise a participación da Xunta de Galicia (en realidade é a única que ten competencias no tema) xa que no mesmo só figuraba solicitar o apoio da Deputación Provincial.
Se ben é certa a argumentación manifestada polo representante do PSOE, tamén o é que na provincia de Lugo e no resto de Galiza hai concellos que contan con museo propio, e que funcionan e atraen a centos de visitantes. Coido que merece a pena.

ANCARES: REPÚBLICA INDEPENDENTE
Nos últimos meses, os medios de comunicación estanse a facer eco das chamadas de auxilio por parte da veciñanza do Piornedo ante o grave deterioro que están a padecer as pallozas. Chamamento que o Concello de Cervantes trasladou a outras administración públicas que, polo de agora, non deron solución ao problema. Mais para aqueles que levamos anos patexando a comarca dos Ancares, o problema non hai que limitalo só a un par de quilómetros cadrados dun territorio que ten máis de mil, onde día tras día vemos como esmorecen as súas aldeas, o seu medio natural, o patrimonio arqueolóxico e etnográfico, as súas xentes... sen que ninguén semelle térense decatado (o que non creo) de que non estamos ante unha situación illada.
Ademais dunha serra, Os Ancares (ou Ancares para os que defenden que a serra tomou nome dun río) dan nome a unha comarca galega formada polos concellos de Baralla, Becerreá, Cervantes, As Nogais, Navia de Suarna e Pedrafita do Cebreiro, división territorial que cando a súa polémica creación tivo máis en conta criterios políticos ca xeográficos e culturais. Situada no oriente da provincia de Lugo, e tamén de Galicia, linda coas Comunidades Autónomas de Asturias e Castela-León, e coas comarcas galegas da Fonsagrada, Lugo, Sarria e Quiroga (O Courel). A orografía presenta marcadas diferenzas. Os cumpridos vales que podemos ver en Baralla, e en menor medida en Becerreá e As Nogais, contrastan cos pequenos vales encaixados entre as colosais montañas de Cervantes, Navia de Suarna e Pedrafita do Cebreiro onde os numerosos topónimos que levan os nomes de alto, coto, serra, pico ou teso dan idea da abrupta xeografía que dende a prehistoria obrigou aos seus moradores, cando se retiraban as neves, a trasladarse por costentos e serpeantes carreiros a campas e alzadas, asentamentos temporais situados nas elevadas penichairas, para levar o gando e sementar o pan, o que lles permitía vivir, en continua loita coa natureza, no agreste entorno.
Ata ben entrado o século XX, as precarias vías de comunicación, moitas das cales seguían os camiños trazados en época romana, dificultaron, aínda máis, o desenvolvemento das afastadas aldeas. Acodir ao médico ou mesmo recibir a Extrema Unción no leito de morte por parte do cura non sempre era posible, tendo que ser un veciño, no caso de falecemento, o encargado de dirixir o cortello fúnebre ata a igrexa parroquial e o cemiterio.
A subsistencia nestas montañas nunca foi doada, mais á dificultade por dominar a terra, os seus habitantes tiveron que padecer os abusos dos poderosos dende tempos inmemoriais: os romanos esgotaron os filóns auríferon, os señores de forca e coitelo e os mosteiros zugaron o sangue dos labregos cos abusivos trabucos, as tropas napoleónicas arrasaron vidas e facendas, os caciques... Un longo calvario ao que, a pesar de todos os pesares, lograron sobrevivir, acostumados a resistir no Medulio da dignidade que nin a longa noite de pedra do franquismo foi quen de coutar. E neste "avanzado" século XXI as espectativas de futuro xa van máis alá da alarma, son, sexamos realistas, nulas. O sector agro-gandeiro, o único piar en que se sustenta a economía, subsiste malamente, a non tardar, as únicas vacas que poderemos ver estarán expostas nun "centro de interpretación" para disfrute de turistas, atendido, iso si, por un guía enviado dende Lugo ou Santiago porque por aquí non quedará ningún natural. Escaparate, por certo, que ubicarán no Piornedo ou no Cebreiro xa que o resto, simplemente, non existe.
 

Non hai estatísticas ao respeito, mais se fixeramos unha enquisa sobre que lugares coñecen os que nalgunha ocasión pisaron Os Ancares lugueses, as respostas da maioría non se afastarían moito dos sitios que deseguido voua a citar. O Cebreiro sería o primeiro da lista, o esforzo de don Elías Valiña Sampedro por lle dar pulo ao esquecido Camiño Francés converteu de novo o santuario e a aldea nun referente. Logo seguiría O Piornedo ("aldea prerromana", a bautizou alguén), engaiolante recuncho cuxa posta en valor e promoción situouna no mapa. Ao terceiro posto elevariamos á Pobra de Navia coas súa apuntada ponte medieval (disque de orixe romana) e o seu castelo, en mans privadas, onde destaca unha "restaurada" torre con bloques de cemento. Compartindo o cuarto lugar, mais xa moi lonxe dos citados, poriamos o abandonado castelo de Doiras, tamén privado, e o castro de Santa María, que despois das intervencións dos anos noventa e dun lavado de cara hai poucos anos, ninguén volveu a mirar por el. Non me esquezo da torre de Doncos, e para quen coñeza a súa situación (está sen sinalizar) poida retratala dende a estrada que comunica As Nogais con Pedrafita. Deixo para o final desta listaxe de honra a ruta do río Donsal, en Becerreá, posta en valor por un grupo de persoas, case todas foráneas.
É iso todo o que poden ofrecer Os Ancares? Abofé que non, mais a realidade semella anunciar todo o contrario. Sexa primavera, verán, outono ou inverno, a persoa que transite co coche polas estradas locais e pistas que comunican as cincocentas oitenta aldeas (si, 580), ou que patexe por corredoiras, camiños e congostras, en chegado o momento hase decatar de algo que ata ese intre, engaiolado pola fermosura da paisaxe, lle pasara desapercibido: que despois de horas e horas deambulando de aquí para acolá non se atopou con ningún outro visitante, así de literal, sen emendas nin excepcións. Perdón, esquecíame, si hai algunhas: na tempada de caza, en que centos de cazadores e todoterreos se apoderan de montes e camiños para acosar e dar morte un indefenso corzo, e cando aos "deportistas" con casco se lles dá por estragar a serra cos seus catro por catro, quads e motos de cross.
Mais, quen é o culpable de que Os Ancares sexan, non só ignorados, senón esmagados e humillados? Deixémonos de lerias, a comarca endexamais lle interesou aos políticos que nos gobernan dende Santiago ou dende Madrid (e moitos de Lugo), mesmo dubido que a maioría saiban en que parte do mapa se atopa situada. E preparémonos para o peor. Cando se poña en marcha a Lei de Racionalización e Sosteñibilidade da Administración Local que retira aos Concellos competencias, entre outras, en materia de educación e benestar social, a sangría demográfica será imparable. E sen xente non hai votos, e se non hai votos, apaga a luz maripepa, terreo ceibe para mega-minas de ouro, coutos de caza e pistas de cross. Contentos han quedar eses que enzoufan con pintadas de "Parque natural, non" o asfalto e as penedas, os mesmos que din que nunha milenaria terra de osos sobran, precisamente, os osos, a non ser, claro, que se poidan poñer no punto de mira das escopetas como lle aconteceu á pita do monte (tetrao urogallus) que foi exterminada, e que se alguén quere vela pode achegarse ata o albergue da Campa de Fieiró onde poderá "admirar" un dos últimos exemplares, desecado, tiroteado por Fraga a principios dos anos setenta do pasado século.
Non vou a negar que para evitar todo isto fan falla cartos, mais tamén vontade política, ganas de querer facer, de dicirlle aos potenciais turistas e visitantes que ademais do Piornedo e do Cebreiro hai outras cincocentas oitenta fermosas aldeas esparexidas por un territorio con vales, cotos, picos, serras, regos, regueiros, fontes, lagoas, seimeiras, aciñeirais, carballeiras, soutos, acivais, prados, campas, alzadas, fauna, muíños, aceas, ferrarías, cortíns, albarizas, pallozas, hórreos, castelos, torres, mosteiros, dúas centas cincoenta igrexas e ermidas, vinte necrópoles megalíticas con máis de corenta mámoas e antas, petroglifos, cento corenta castros, sendeiros, camiños, congostras, corredoiras, choiva, sol, neve, lendas, mitos, tradicións e historia, unha longa historia da que, se non se remedia,  non ha quedar nin a memoria.
Ou o dito, ou emprender o camiño da secesión, pretensión da que hai precedente na comarca. A finais do século XIX había unha mala comunicación con Donís, en plena serra. Esta quizais fose a razón para que o alguacil de Cervantes, Francisco Trabado Ponte, coñecido tamén como Campaín de Sabadelle, en función de axente executivo, se demorase no cobro duns recibos da contribución daquelas xentes que tiñan que pagar por traballar duramente as súas terras. Cando o alguacil chegou a Donís a cobrar os trabucos atrasados, recibiu un non por resposta en todas as casas xa que a xente, ademais de carecer de cartos, estaba farta de tanto abuso sen recibir nada a cambio. Ante a negativa, o Campaín de Sabadelle comezou a ameazar aos veciños co embargo dos seus bens. Diante do ultimatum, a veciñanza reuniuse debaixo duns carballos que había preto da igrexa e acordaron declarar a República Independente de Donís. Un home arrebatoulle os recibos ao recadador quen ameazou con acodir á garda civil de Becerreá. Á ameaza, os veciños responderon con espilo e encarceralo na capela da aldea. E alí permaneceu ata que a garda civil, ante a súa tardanza, o rescatou, poñendo fin á República.
 

Para rematar, que fale de preferencias republicanas e non reguengas non é casual. Primeiro por convencemento, e logo porque na única ocasión que uns reis pasaron por aquí foi para tentar roubarnos. Cóntase que no ano 1486, os Reis Católicos chegaron ao Cebreiro para contemplar o Santo Miragre. Dise que a raíña arrapiñou coas reliquias custodiadas no santuario mais, ao chegar a Perexe, os cabalos pararon de súpeto, negándose a continuar o camiño. O medo apoderouse da comitiva e, entón, deixaron ceibes os cabalos que, para pasmo de todos, regresaron ao Cebreiro. Foi entón cando a raíña doou os relicarios onde aínda hoxe en día se conserva o sangue coagulado e o anaco de carne, viño e pan que se transformaron pola incredulidade dun crego e a piedade dun labrego. E menos mal que descoñecían que o cáliz utilizado polo cura naquela lendaria misa do ano 1300 era, nin máis nin menos, o Santo Graal, a sagrada copa que ata trouxo de cabeza aos nazis que percorreran toda Europa na súa procura para conseguir o poder que proporcionaba ao seu posuidor. 
 

CEIP "SAN XOÁN" DE BECERREÁ
A petición da ANPA do CEIP, realicei un pequeno artigo titulado Percorrido histórico polas terras de Becerreá onde falo do vizoso, aínda que descoñecido, patrimonio arqueolóxico, nomeadamente mámoas e castros, esparexido polo municipio.
 

CHARLA NO CPI "DANIEL MONJE" DE NAVIA DE SUARNA
No mes de maio de 2013, invitado polo CPI "Daniel Monje" de Navia de Suarna, tiven a honra de participar cunha charla sobre a riqueza arquelóxica do concello no trimestre adicado aos países celtas e á cultura prehistórica, achegando tamén un artigo na publicación Sendiñela sobre O Megalitismo no concello de Navia de Suarna, editada polo propio centro.
 

VIAXE EMOCIONAL Á PORTA DOS ANCARES
Proposta encamiñada a pór en valor os saberes e os valores tradicionais vencellados ao medio rural. A iniciativa, posta en marcha por algunhas profesoras do CEIP de Becerreá (que contaron coa colaboración de colegas chegados doutras partes de Galiza) e por un bo número de nais e pais de alumnas e alumnos, desenvolveuse durante o mes de xullo de 2013 onde os cativos coñeceron as formas de vida das xentes de Eixibrón, Guilfrei, Armesto e Vilouta e no que os veciños se involucraron activamente achegando todo o seu (enorme) saber. Tamén houbo tempo para retroceder ao máis remoto pasado. Nas covas de Valdavara contaron coa inestimable presenza dos investigadores Manuel Vaquero e Susana Alonso (Susana, filla do descubridor alá polos anos sesenta do pasado século das covas, foi a que impulsou, non sen poucos esforzos, as escavacións), e en Vilouta, o que isto escrebe, tivo o pracer de falar dos enterramentos megalíticos e dos castros que poboan o concello de Becerreá. O interese amosado polos cativos, impresionante, o dos pais e ensinantes, un auténtico exemplo.
 

DOCUMENTAMOS OS PRIMEIROS PETROGLIFOS DOS ANCARES
O día 25 de agosto de 2013, a documentalista Pilar Carpente máis eu documentamos os primeiros petroglifos situados na comarca galega dos Ancares. Foi preto dun sendeiro que sobe ata a Campa do Barreiro, cara a Fonte dos Namorados, na parroquia de Donís, concello de Cervantes, a uns 1.100 metros de altitude sobre o nivel do mar. Se ben é certo que se trata dun dos motivos máis comúns (coviñas) na arte rupestre galega (aínda que quizais os máis enigmáticos), a importancia do achado tamén vén dada porque se trata dos primeiros petroglifos documentados nunha comarca que se cría erma neste tipo de representacións.
 

Unha semana despois, o 31 de agosto, atopamos dous novos lugares con petroglifos. Un está situado na campa de Campo Redondo, entre a aldea de O Piornedo e o Pico do Mostallar; trátase dunha pena ubicada no medio da campa, a xeito de "altar" con insculturas de coviñas redondas e ovaladas. As outras gravuras localizámolas en dúas rochas que forman parte dun peche na aldea de O Piornedo, nas inmediacións da capela do San Lourenzo; presentan coviñas, e unha delas unha cruz latina de feitura posterior.
 

As descubertas xa foron comunicadas ao Servizo de Patrimonio Cultural da Consellería de Cultura en Lugo e ao Concello de Cervantes.
O día 23 de outubro, dende o Servizo de Patrimonio Cultural en Lugo, comunicáronme que as gravuras xa están inventariadas coas seguintes denominacións e claves: Campa do Barreiro (GA27012089), Campa de Campo Redondo (GA27012090), Piornedo (Ga27012091).


http://elprogreso.galiciae.com/nova/272835.html?lang=gl

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2013/09/02/aparece-ancares-novo-petroglifo-cerca-do-piornedo/0003_201309L2C4991.htm 

http://elprogreso.galiciae.com/nova/274167-hallan-petroglifos-puntos-cervantes



O día 8 de marzo de 2014, a documentalista Pilar Carpente máis eu localizamos outra pena con petroglifos inéditos na aba do Pico da Legua, na aldea de Poso, parroquia do Pando. Trátase de nove cazoletas circulares cun diámetro aproximado de entre nove e once centímetros e unha profundidade de entre medio e un centímetro. O achado foi comunicado ao Servizo de Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia en Lugo e ao Concello de Cervantes o día 12 de de marzo.


O día 5 de xuño de 2014, grazas á axuda do amigo José de Vilarín, de Murias (Navia de Suarna), localizamos cinco penas con máis de cen coviñas no Teso do Acevedo, na aldea de Poso, parroquia de O Pando. A maior, horizontal, duns 15 x 15 metros, ten arredor de medio cento de cazoletas. As medidas van dende os 4 aos 8 centímetros de diámetro, e unha profundidade que oscila entre os 0,5 e 2 centímetros.

A primeiros de marzo de 2015, por información recibida de Abel Iván Arias, documentamos outro petroglifo en As Nogais, o coñecido como Pedra das Marcas, na parroquia de Santo André. Despois de comunicarlle o achado ao Servizo de Patrimonio Cultural en Lugo, o día 12 acompañamos ao arqueólogo da Xunta de Galicia para inventarialo. Debido ao seu mal estado e que o afloramento onde se atopaba foi voado hai uns trinta e cinco anos con dinamita para acondicionar unha pradaría, propuxémoslle a Patrimonio Cultural e ao Concello o seu traslado para unha dependencia deste último. O alcalde xa nos dixo que dende o Concello se porían todos os medios para musealizalo.


ROTEIRO POR BECERREÁ
O día 24 de novembro de 2013, organizado por ADEGA, fixemos un roteiro por Becerreá. Como ocasional cicerone, tiven o pracer de guiar a medio cento de persoas pola Cova dos Mouros, o castro de Vilar de Ousón, aldea do mesmo nome, pola ponte de Cruzul e algún outro lugar. A xente, a maioría de fóra, quedou encantada e co desexo de repetir. 

 

A COMARCA DOS ANCARES NO ANURARIO FOL DE VELENO 
No anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza 2013, Fol de Veleno, publicado pola Sociedade Antropolóxica Galega, escribo un artigo sobre as Tradicións e lendas sobre a morte na comarca dos Ancares. Ademais pódese desfrutar doutros quince traballos achegados por especialistas e investigadores.
 

NECRÓPOLE MEGALÍTICA NO CONCELLO DE CERVANTES
Grazas á información facilitada por un axente e un técnico da Consellería do Medio Rural, o día 12 de marzo de 2014 localicei catro enterramentos megalíticos no Monte das Redondas, na Serra de Palmeán, concello de Cervantes, situados a 1.180 metros de altitude sobre o nivel do mar, coñecidos como Pena dos Mouros. Os túmulos atópanse moi afectados polas roturacións do terreo, un camiño e actuacións furtivas. Foron inventariadas polo Servizo de Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia en Lugo no ano 2007, a cuxos arqueólogos quero achegar o meu agradecemento pola información que, amablemente e como é o seu costume, me facilitaron.
Para saber máis, pódese consultar a entrada neste mesmo blogue Mámoas, petroglifos e castros do concello de Cervantes.


A PENA DO SANTO
O día 21 de xuño de 2014 pola tarde decidín achegarme ata a Pena do Santo, un monte da parroquia de Dorna, no concello de Cervantes, que se ergue a 1.403 metros de altitude sobre o nivel do mar. O coche só chegou ata un repetidor de televisión situado no monte da Fiosa, a 1.395 metros. 
O ceo, negro, ameazaba trebón. Acerquei os prismáticos aos ollos e enfoquei o obxectivo para calcular a distancia: 1.200 metros, máis ou menos. Nada, un paseíño! Colguei a mochila e iniciei o cómodo descenso ata chegar á valgada que separa os dous montes. Busquei o camiño que subía cara a pena. Inútil. Foi entón cando me decatei de que o antigo camiño fora tragado por un cortalumes. A estas alturas non me sorprendeu a desfeita, nada novo baixo o sol, pensei, é o noso triste sino. En fin... Levantei a vista e bufei, a empinadísima pendente duns 500 metros que me separaba da cima ían rematar co repousado paseo. Sen alzar os ollos do chan encomecei a subida, que digo subida, escalada!
 

Xa preto, atopeime con outro atranco: a alta e espesa matogueira non amosaba nin un diminuto buratiño que me permitira acadar o obxectivo final. Unha cartela do Tecor anunciaba o seu depredatorio feudo. Mais xa estaba alí, así que non era cuestión de recuar. Despois de bucear uns trinta metros entre xestas e carqueixas, cheguei.
O primeiro que fixen, como de costume, foi botar unha ollada ao lugar, na procura de algo que me chamara a atención, neste caso unha pena. Mais nada, só pequenos afloramentos de xisto e lousa. Reparei, entón, no piar e a base cúbica de formigón do Vértice Xeodésico levantado o día 1 de agosto de 1980. Unha morea de pedras esnaquizadas alfombraban o sitio. Non tiña dúbidas, o vértice érguerase sobre a lendaria pena! Sorprendido? Pois como no caso dos cortalumes que arrasan castros, mámoas ou petroglifos. Máis do mesmo. Na prancha de metal cravada no vértice lin: "Instituto Geográfico. Vértice Geodésico. La destrucción de esta señal está penada por la ley". Paradoxos!
 

Por se acaso, seguindo o ritual habitual, peiteei o lugar paseniñamente. E a busca deu o seu froito. Nunha laxe partida situada na morea que arrodeaba a base do vértice vin unha especie de gravuras. En efecto, despois de limpar a pedra asomaron, gravadas, dúas sinxelas cruces de fasquía relativamente moderna. A viaxe non fora en balde, a tradición e a lenda, unha vez máis, non eran só un conto.
 

Despois de fincar a lousa coas cruces mirando cara o leste, boteille unha ollada á contorna. En primeiro termo, en dirección oeste, a aldea de O Chao e o Teso do Castro; cara o leste A Campa do Barreiro, onde hai pouco menos dun ano documentamos os primeiros petroglifos da comarca dos Ancares; e cara o NO as aldeas de Borzoado, Ardevila, Estremar de Baixo, o monte do Chao da Arquela (así bautizado polo enterramento megalítico destruído hai anos polos labores agrícolas); e, encaixada nun diminuto val formado polo río Quindous, a arruinada igrexa mosteiral de Dorna, disque pertencente aos cabaleiros do Temple, se ben as fontes documentais falan de que aquí tiveron unha granxa os monxes cistecienses de Carracedo do Bierzo, citándose polo nome actual no seu cartulario dende o ano 1200. No 1203, o rei galego Afonso VIII libera ao "monasterio Sancte Marie de Dorna... de fossadaria et de toto foro et regio fisco".
 

Suoroso, regresei ata onde deixara o coche, matinando na tradición que deu nome á Pena do Santo. Cóntase que os veciños das aldeas dos arredores acostumaban levar un santo ata o cume cada vez que precisaban da súa axuda (ninguén me soubo dicir de que santo se trataba). Unha vez na parte máis alta do monte colocábanno sobre a pena (a destruída polo vértice xeodésico), poñíanse en círculo arredor da imaxe e facían as peticións. Finalizado o ritual, baixábanno de novo para a igrexa de Dorna ou, segundo me dixo un veciño de O Chao, para un mosteiro desaparecido que había en Estremar do que non existen restos nin arqueolóxicos nin escritos. A tradición asegura tamén que, en efecto, había cruces insculpidas na pena onde se "pousaba" o santo, ademais da figura dunha imaxe que, ao parecer, representaba ao santo.
O nome xenérico de Pena do Santo que é como na actualidade se coñece a todo o monte, provén da pena que acollía a lendaria imaxe. 
 

NA II FESTA DE INVOLUCIÓN EDUCATIVA
O domingo, día 7 de setembro de 2014, tivo lugar no castro de Santa María a II festa de involución educativa, organizada pola ANPA do CPI de Cervantes e coa colaboración do CDR Ancares e o Concello de Cervantes. O motivo da celebración desta xornada lúdico-reivindicativa, que vai pola segunda edición, foi para esixir un ensino público de calidade e contra os recortes en educación e polo futuro da Montaña Luguesa.
A ameaza de choiva (e a propia choiva) non desanimou aos participantes, que comezaron a xornada cunha camiñada dende a capital municipal, San Román, ata o castro de Santa María. Xa no idílico entorno, formado polo xácigo castrexo, a igrexa románica e unha paisaxe de fermosura inigualable, encomezaron os actos dentro do restaurado templo coa actuación duns monicreques que correu a cargo de Monicreques e Títeres. Despois do xantar, continou a festa coas actuacións musicais de Son de Cores de Becerreá, Eudomónicas de Lugo e Os Xardoais de Doiras. De seguido, o que isto escribe, tivo a honra de seren invitado para dar unha charla sobre o patrimonio arqueolóxico da comarca.
Dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares queremos agradecer ás organizadoras e aos organizadores, ás veciñas e aos veciños e aos cativos e ás cativas esa impagable teima por loitar para poñer en valor unha comarca esquecida, unha terra, en definitiva, que se nega a morrer.
Iniciativas que sempre contarán coa colaboración do noso colectivo.




PETROGLIFOS NOS ANCARES LEONESES
Hoxe tiven a ledicida de adentrarme en La Tierra de los Amacos, un estupendo blog de Juan Carlos Campos. Na última entrada achega a boa nova da descuberta de sete estacións con petroglifos nos Ancares leoneses, número semellante aos que levamos localizados dende o mes de agosto de 2013 nesta parte da serra, feito que amosa, ao contrario do que se cría ata non hai moito, que nesta zona tamén houbo persoas que dende a Prehisoria insculpían as penedas. 
Así que aí deixo as ligazóns dunhas descubertas que temos á porta da casa.


 

ADEUS AO CASTRO DAS AIGAS (NAVIA DE SUARNA) 
O día 6 de outubro de 2013 achegámonos ata o castro das Aigas, na parroquia de Rao (Navia de Suarna), para ver os efectos que, segundo me informaran, causaran as máquinas utilizadas para facer os cortalumes nun devastador incendio que asolou a zona no verán deste ano. "Ano negro para Galiza", pensei mentres me dirixía cara o lugar.
A desolación durante a baixada cara o castro, a un e a outro lado da estreita pista asfaltada, inzaba unha paisaxe que nada tiña que ver coa que non había moitos meses me recibira. Cando dende o alto da estrada xa nos era visible o castro, observamos, dende a lonxanía, que o lume non o afectara. Para asegurarme peguei os prismáticos aos meus ollos e que o viron golpeoume coma un mazazo. Non me esperaba aquilo, crín que as máquinas só lamberan o asentamento. Mais a realidade bulía por vieiros ben distintos: o castro estaba, practicamente, destruído!
Xa sobre o xacemento, o que observaramos dende lonxe confirmouse: as máquinas atravesáranno de lado a lado, un profundo e ancho camiño achandara o recinto.
Foi necesaria tal desfeita?, preguntámonos. A resposta, despois de peitear o sitio e de observalo dende distintos lugares, foi que non, que a destrución do castro non tiña porque producirse, que o cortalumes que o destruíu sobraba. É certo que non somos expertos en extinción de incendios, que nos decatamos de que a prioridade naquelas horas de loita contra reloxo era evitar por todos os medios que as chamas chegaran á aldea de Aigas (non vou entrar aquí nas inexistentes políticas de prevención). Mais, tiña sentido un cortalumes que comeza e remata no mesmo castro, un cortalumes sen continuidade? Coido que non.
Na foto que achego vese nidiamente que o cortalumes que se practicou sobre o xacemento foi un simple "tirar para adiante", un "facer por facer". Dáme a impresión de que os responsábeis de coordinar as brigadas descoñecían a existencia do castro, se tiveran información de seguro que o resultado había ser outro.


http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2014/01/12/yacimiento-edad-hierro/0003_201401L12C9993.htm?idioma=galego    




 

UNHA CARTA DO ANO 1935
Carta que o avogado Estanislao Pinacho Aresti enviou ao presidente da Academia da Historia no ano 1935 informando de varios achados de época romana no concello de Baralla.

(Fonte: Antigua, Historia y Arqueología de las civilizaciones, da Biblioteca virtual Miguel de Cervantes).



 

ALTAR PREHISTÓRICO NA CAMPA DO BARREIRO?
Cando documentamos os primeiros petroglifos na comarca galega dos Ancares, situados nos Montes de Robledo, concello de Cervantes, non nos pasou desapercibidas unhas pedras que hai na Campa do Barreiro (a poucos centos de metros das gravuras), unha penichaira localizada a uns 1.100 metros de altitude sobre o nivel do mar.
 

Nos Ancares recibe o nome de campa un campo pero de extensión máis ampla, ubicada nunha planicie. A abrupta orografía do terreo obrigou aos seus habitantes a buscar uns lugares aptos para levar o gando e sementar os cereais, actuando moitas veces, ao igual que as brañas e as alzadas, como asentamentos temporais dende finais da primavera ata finais do verán (aínda se poden ver as ruínas das cabanas que utilizaban).  
 

Como comentei ao principio, axiña reparamos nunhas rochas que destacaban, solitarias, case no centro da campa. Pero máis que as pedras en si, o que nos chamou a atención foi a súa forma. En efecto, miraramos dende onde miraramos, o primeiro que nos veu á cabeza foi a figura dun "altar". 
Como xa caía o día e aínda tiñamos unha boa camiñada ata onde deixaramos o coche, limitámonos a botarlle unha rápida ollada e a tirar unhas cantas fotos: noutra ocasión xa lle adicaríamos máis tempo. Mais esas, quedámonos con algúns detalles que paso a enumerar:
1. Se pola campa hai esparexidos algúns afloramentos rochosos, só neste, situado no centro, presenta a particularidade de teren forma de "mesa" ou de "altar", cuxa tampa (temos case a certidume) foi colocada por man humana, aproveitando unhas penas chantadas no chan e paralelas entre si para pousala.
2. Debido á irregularidade das penas "fincadas" que actúan como soporte, e para manter a horizontalidade da que fai de mesa, calzáronna con pedras de pequeno tamaño.
3. Na parte superior da tampa hai unha pía que semella artificial. Polo de agora descoñecemos se pode haber algún motivo insculpido xa que o lique cubre a rocha.
4.Por de debaixo,  o chan terreiro ten forma cóncava, pode que producido pola acción dos animais ou das persoas que utilizaron o sitio para acubillarse ou, se cadra, porque tivo outras funcións.
5. Dende a lonxanía apréciase nidiamente un pequeno promontorio de terra, practicamente circular, que arrodea as rochas, a semellanza dunha mámoa.
6. Dende a campa, o único lugar chairo da contorna, obsérvase unha ampla panorámica, ademais de seren visible dende lonxe.
7. Ademais da pena con petroglifos (coviñas) que localizamos nas inmediacións, a uns cincoenta metros atópase a Fonte dos Namorados da que, segundo a lenda, cómpre beber tres veces para conseguir o favor da persoa amada. E hai máis, xunto o "altar" unha moura encantou a un xastre.
Cousas da natureza? Coidamos que non. Terá algo que ver coa sociedade que gravou os petroglifos? En Campo Redondo, onde localizamos outras gravuras, estas atópanse insculpidas nun rocha granítica situada, coma no presente caso, no mesmo centro da campa, visible dende lonxe tamén semella un altar.
  
A PORTA DE LUGO
Non se trata de ningunha das portas de acceso á cidade amurallada de Lugo. Esta atópase na comarca galega dos Ancares. Foi escavada, artificialmente, na rocha. Polo de agora só podemos dicir que non comunica provincias (por iso do nome que pode levar a pensar que é unha "entrada" á provincia de Lugo), nin concellos, nin freguesías... Situada nun lugar moi escarpado, atópase preto dun río. Continuaremos informando.


OS PRIMEIROS PETROGLIFOS DO CONCELLO DAS NOGAIS
O día 6 de marzo de 2015, o veciño Abel Iván Arias levounos ata o monte coñecido como Chao da Canda, a 954 metros de altitude, situado por riba das aldeas de Vilavexe e da Lama da Vila, na parroquia de Santo André das Nogais. Ata finais dos anos setenta ou principios dos oitenta do pasado século XX, a pena onde había varias gravuras foi destruída con dinamita cando se acondicionou o terreo para pradarías. Na actualidade os anacos da desfeita están amoreados nunha beira do prado, a carón dun camiño. Como xa caía a tarde só puidemos distinguir dúas pías nunha das esquinas e o que semellaba a representación da pegada dun animal. Ao día seguinte pola mañá, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares achegámonos de novo ata a Pedra das Marcas. Despois de limpala observamos que a pegada non era tal, senón a inscultura dunha ferradura. A pedra, en total, ten catro ferraduras gravadas, dúas pías de forma tirando a ovaladas e tres pequenas cazoletas. Destas últimas non é doado distinguir se son naturais ou feitas pola man do home. Só neste anaco de rocha de cuarcita, duns 90x50 cm, atopamos restos de gravuras, os efectos da dinamita foron letais para o resto. Os sucos dos gravados non están moi desgastados o que, unido á tipoloxía dos mesmos, fainos pensar nunha cronoloxía medieval. Malia isto si nos chaman a atención as dúas pías, claramente artificiais, asociadas ás ferraduras. Ao parecer esta rocha non actuaba como marco divisorio, nin de aldeas nin de herdades.   
Hai teorías que manteñen que se unha pedra ten gravadas ferraduras é unha pedra de término, indicando que non moi lonxe hai unha fonte que marcaría o final dese término; nas inmediacións atópase a coñecida como Fonte do Marco de cuxo fito, se algunha vez existiu, non quedan restos. En época romana o símbolo semellante á pegada dun cabalo ou o signo en U utilizábase para sinalar fontes que á súa vez limitaban territorios.   
Xa falamos co alcalde para que o que queda da Pedra das Marcas sexa trasladado para unha dependencia do Concello para evitar a súa desaparición definitiva. O día 12 de marzo, xunto co alcalde das Nogais, acompañamos ao arqueólogo do Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo para ver as gravuras, levantar a ficha correspondente e ser inventariadas. 
Segundo a lenda, aquí había agochado un tesouro, e que a auga da choiva que se depositaba nas pías era utilizada para curar enfermidades relacionadas cos ollos. 
O día 17 de marzo, dende o Servizo de Patrimonio comunicáronme que lle deron o prace á nosa proposta de trasladar a pedra para as dependencias do Concello.


O MARCO DE XUNQUIÑAS  
Atópase á beira da pista asfaltada que vai dende a Braña do Pandozarco ata o límite coa provincia de León. Aínda que na cartografía oficial consta como Marco de Xunquiñas ou do Pozo, os veciños, tanto de Murias (Rao-Navia de Suarna), Poso (O Pando-Cervantes) e de Balouta e Suárbol, na provincia de León, coñécenno como Marco do Camín ou de Xunquiñas (este último topónimo dá nome a un monte e a un regueiro). Mais a esta denominación xeral hai que facer un engadido xa que algúns habitantes de Poso tamén se refiren a el como Marco de Xunquiñas ou de Poso, de aí que o cualificativo de "Pozo" sexa unha deturpación do nome da aldea. 
Trátase dun monolito de granito que sobresae do chan 1,55 metros que delimita o monte da Cespedosa, en Cervantes, e o monte de Murias, en Navia de Suarna, e polo tanto os dous concellos galegos.
 

Como confirmación de que o nome que figura na cartografía está errado, ademais das testemuñas dos veciños, podemos botar man da documentación escrita. O amigo de Murias, José Fernández ("José de Vilarín"), gran coñecedor da zona e que garda unha ristra importantísima de documentos, facilitoume unha escritura datada no ano 1788 (rexistrado no ano 1838) que fala do Marco de Xunquiñas, tal como xa o reflectían os Interrogatorios do Catastro de Ensenada do ano 1752. Por outra banda, O Marco do Pozo (quizais lle deba o nome ao sitio coñecido como Pozo do Tesouro) delimita na actualidade as provincias de Lugo e de León, mais ata non hai moito marcaba os lindes das aldeas de Poso e Moreira (Cervantes), Murias (Navia de Suarna) e Suárbol, xa en León. Este primitivo fito de granito desapareceu, sendo substituído por outro de cemento.
O Marco de Xunquiñas leva anos anunciando un couto de caza: "Coto N. de Caza" por unha cara, e "Coto de Caza LU 1022_" pola outra, a pesares de estaren prohibido pola Lei.

UN NOVO CASTRO EN NAVIA DE SUARNA? 
Por desgraza, enterámonos da existencia deste posible castro a raíz do devastador incendio que no mes de xullo de 2015 asolou, un ano máis, a comarca dos Ancares. A pesares de que o asentametno xa era coñecido polos veciños, non está catalogado por Patrimonio nin figura no PXOM do Concello de Navia de Suarna. Está situado na desembocadura do río Rao, triburario do Navia, na aldea do Tabillón, parroquia de Muñís. 
Aínda que ata o de agora non subimos ata arriba, dende lonxe a configuración morfolóxica apunta a existencia dun castro situado a 358 metros de altitude sobre o nivel do mar. Ao pé onde se levantaba o poboado tamén se conserva o topónimo O Chao do Castro.
Continuaremos informando.

 

REMATAMOS A 1ª FASE DA CATALOGACIÓN DOS BENS PATRIMONIAIS DA COMARCA
A principios do mes de marzo de 2015, o Colectivo Patrimonio dos Ancares rematamos a primeira fase da catalogacións dos bens da comarca. En total 3 xácigos do Paleolítico; 70 mámoas; 9 grupos de petroglifos; 138 castros; 109 explotacións mineiras, 1 ara, 2 vilas, 1 miliario, 3 tramos de calzadas e varios achádegos soltos de época romana; 28 torres e castelos; e 17 pontes e pontellas.
Estamos a preparar un informe por municipio para enviar aos seis Concellos da comarca, proponéndolle unha serie de actuacións para protexelos e poñelos en valor.

http://elprogreso.galiciae.com/noticia/360437/patrimonio-dos-ancares-alerta-do-abandono-de-70-mamoas-e-138-castros

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/cervantes/2015/08/09/patrimonio-dos-ancares-sen-protexer/0003_201508L9C6991.htm
  
DOLME DA PEDRA COBERTOIRA (BECERREÁ)
O día 25 de agosto de 2015, o noso colectivo dirixiuse por escrito ao Concello de Becerreá para que inclúan no PXOM o dolme de Vilouta ou Pedra Cobertoira. Sorprendeunos que á empresa contratada para facer o catálogo se lle pasara por alto un dos enterramentos megalíticos máis emblemáticos, non só do municipio senón da comarca dos Ancares.  Está situado na parroquia de Vilouta, nas abas da Serra do Pico. A cámara está formada por tres esteos e tampa. A pedra da cabeceira, de 1,30 metros de longo e unha altura de 0,70 metros, é de cuarzo branco, e as laterais, de 1,40 de longo e arredor de 0,90 metros de alto, son de granito de gran groso. A tampa ten un grosor de case un metro e mide case dous na parte máis longa. A entrada está orientada cara o oeste. Apenas se observan restos do túmulo, estragado polos labores agrícolas.

ENTREVISTA EN V TELEVISIÓN: ANCARES, PATRIMONIO EN PERIGO
O día 30 de xuño de 2015, o Colectivo Patrimonio dos Ancares fomos entrevistados nos informativos da noite de V Televisión.



UN MILIARIO REAPROVEITADO EN LIBER (BECERREÁ)?
No adro da igrexa parroquial de Liber, concello de Becerreá, hai unha especie de columna de xisto e lousa que na parte superior ten unha pía de cemento utilizada na actualidade como maceteiro. Ten unha altura de 0,60 metros e un diámetro de 32 cm. A parte inferior da peza foi traballada para facerlle unha base.
Ao vela supuxemos que, en orixe, non se trataba dunha columna que soportara algún tipo de estrutura, senón que debía proceder do interior da igrexa e que actuaría como pé dun altar, pía de auga bendita ou semellante, pero, fose o que fose, só podiamos facer conxecturas.
Uns días despois tivemos a sorte de falar cun veciño de Liber quen nos contou que a pedra estivera, en efecto, no interior da igrexa e que tiña un oco na parte superior (agora tapado polo maceteiro de cemento) que era utilizado, tal como supuxeramos, como pía de auga bendita.
A columna fora sacada da igrexa cando a arranxaran xa hai anos, traballos nos que participou o home, xubilado na actualidade. Tiña escoitado que a pedra a atoparan entre Liber e As Pontes de Gatín, xunto o monte coñecido como Os Cantos. Dicían que, ao menos, medía un metro máis de altura, tiña sección cilindrada e o seu diámetro era maior. Para adaptala como pía, diminuíronlle a altura, fixéronlle unha base para que se suxeitara de pé e practicáronlle un burato na parte superior para depositar a auga bendita. Para moldurar a base tiveron que traballar o resto do cilindro, perdendo gran parte do diámetro orixinal.
O veciño informounos de que nunca escoitara que tivera letras ou algún outro elemento chamativo.
Trataríase dun miliario romano, quizais anepígrafo, situado a carón da Vía XIX que pasaba polo lugar? Pola información proporcionada polo home, había memoria de que era moito máis alto, tiña máis diámetro e a base fora executada posteriormente para adaptala ás funcións sinaladas máis arriba. Lembremos que en Galicia contamos cun gran número de pezas romanas (aras, miliarios...) modificados e reutilizados posteriormente.
De tratarse dun miliario, sería o primeiro documentado na comarca dos Ancares (desbotamos que o que se ergue no medio da ponte das Pontes de Gatín sexa un fito itinerario de época romana).
 

Mais a nosa curiosidade quizais endexamais se vexa satisfeita, pasando a engordar esta pedra a arca dos enigmas xa que as persoas que coñecían a verdade desapareceron hai anos.

UN MACHADO NEOLÍTICO EN BARALLA 
O día 14 de xuño de 2015, o amigo Sergio máis eu fomos invitados por José Ángel Revaldería ("Roldán") á súa casa natal en San Martiño de Neira de Rei (Baralla) para amosarnos unha inscrición e unhas figuras gravadas nunha das pedras que forman parte do arco de medio punto que daba acceso a un anexo da vivenda, hoxe en ruínas. En efecto, acaroada á clave do arco hai unha pedra calcaria onde se ve unha tosca inscrición que di: "Ano de 1725", e a continuación un pentagrama (estrela de cinco puntas); debaixo hai insculpida unha cruz latina, de boa feitura, con remates tirando a pometeados. Dende a antigüidade, o pentagrama adoita asociarse co misterio e a maxia, utilizado en rituais, como amuleto, etc. Pero, do que poden significar os símbolos alí gravados nada lle puidemos dicir a Roldán xa que carecemos da información máis elemental, como por exemplo de quen eran os seus moradores no ano 1725 e para que foi utilizada.
Foi falando de varias cousas cando lle preguntamos se tiña noticia dunha mámoa que, segundo un documento de principios do século XX, había non moi lonxe da igrexa parroquial e que nós, a pesares de buscala en varias ocasións, non fomos quen de dar con ela, como tampouco conseguimos noticias orais do seu coñecemento, supoñendo que posiblemente xa non existira debido a que toda a zona foi moi alterada por camiños, labores agrícolas, etc. Foi entón cando José Ángel nos falou dunha "pedra moi curiosa" que atopara hai uns 20 anos preto dunha penichaira situada no monte da Chafarica, que se ergue por riba da aldea dos Mazos a uns 650 metros de altitude, nunha gabia aberta polas fortes choivas daquel ano. Cando regresamos para Becerreá (que é onde vive coa súa familia dende hai anos) subiu pola pedra á casa e, xa antes de caer nas miña man, axiña a identifiquei cun machado do Neolítico, feito, sobra dicir, que nos produciu unha enorme alegría, tanto pola peza en si como por ser o segundo machado deste período que se atopa na comarca dos Ancares. O primeiro foi atopado a mediados dos anos sesenta do pasado século por José Luis González, veciño de Valgos, nunha pedreira da aldea de Padornelo (Cervantes), cedéndolloo ao Concello no ano 2012.
A finais dos anos noventa do pasado século, todas as publicacións falaban da ausencia case total de enterramentos megalíticos no macizo montañoso oriental da provincia de Lugo. O único concello onde estaban documentadas era no da Fonsagrada, grazas ao traballo de Enrique López Fernández Megalitos y mámoas en el Ayuntamiento de Fonsagrada que deu a coñecer nunha homenaxe a Florentino López Cuevillas celebrada en Ourense no ano 1986.
Na actualidade, só na comarca dos Ancares, levamos documentadas 70 mámoas.
Na provincia de Lugo atopáronse machados neolíticos nos concellos de Begonte, Castro de Rei, Cospeito, Guntín de Pallares, Lugo, Meira, Monterroso, Outeiro de Rei, Pantón, Vilalba e Xermade, exemplares que podemos ver nos museos do castro de Viladonga, Lugo e Vilalba.
Como é sabido, nas mámoas téñense localizado gran cantidade de pezas, moitas das cales son algo máis que simples obxectos, que están cargados dun forte valor simbólico e ritual (coma os idoliños, por exemplo), enterrando cos mortos unha serie de ofrendas funerarias compostas por trebellos domésticos (cacharros cerámicos), ferramentas e armas (mazas, puntas de frecha, machados) ou obxectos de adorno (contas de colar, amuletos). Entre todos os obxectos, os machados deben ser incluídos no horizonte máis antigo do Neolítico, período que abrangue, aproximadamente, dende o 6.000 a.C. ao 2.800 a.C. É dicir, o machado atopado en Baralla pode ter unha antigüidade de entre 7.000 e 8.000 anos.
O proceso de elaboración dun instrumento de pedra puída requiría moitas horas de traballo, primeiro había que labrar e lascar a pedra para darlle a forma desexada, continuando logo co puído da superficie frotándoa contra outras rochas. A Idade da Pedra Puída (como tamén se coñece o Neolítico) é un período en que as sociedades nómadas dos cazadores-recolleitadores se converten en sedentarias en que practican a agricultura e a gandería, nacendo aquí os primeiros asentamentos estables o que propiciou o traballo da pedra puída, a cerámica (que mudará o xeito de cociñar) e os tecidos (co proceso da la e o liño para facer vestidos).
Entre os machados puídos distínguense, fundamentalmente, dous tipos. Ao primeiro (caso do de Cervantes) pertencerían os que presentan unha forma tirando a cuadrangular e de grande espesor. Ao segundo (como o de Baralla) pertencen os que presentan unha forma xeralmente trapezoidal ou tendente a triangular, maior anchura e menor espesor, cunha sección transversal rectangular ou oval. 
Este machado de San Martiño de Neira de Rei é de seixo moi ben puído e de forma tirando a triangular. Mide 8,5 cm de longo, 5 cm de ancho na parte central, 2 cm na parte supeiror, e 4 cm no fío lixeiramente curvado. Pesa 200 gramos.
No Colectivo Patrimonio dos Ancares temos localizados 12 túmulos en Baralla, pero ningún nesta zona, contando só coa referencia do documento citado máis arriba. Descoñecemos se no lugar se conserva algunha mámoa, nós non a atopamos e ningún veciño lembra ver unha, se ben hai que subliñar que o sitio foi adicado a labores agrícolas durante séculos o que provocou a súa total alteración, ademais de camiños, cortalumes e as mestas repoboacións forestais dos que foi e continúa a ser obxecto.
Polas pequenas dimensións da peza, cremos que, máis que ser utilizada para realizar algún traballo, debeu formar parte do enxoval funerario dun enterramento megalítico.

 


http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/baralla/2015/06/16/sae-a-luz-machado-neolitico-dun-enterramento-baralla/0003_201506L16C10992.htm 

http://elprogreso.galiciae.com/noticia/404484/una-piedra-que-se-encontro-en-baralla-hace-20-anos-es-un-hacha-del-neolitico

AGRESIÓN A UNHAS MÁMOAS EN BECERREÁ 
O día 22 de outubro de 2015, integrantes do noso colectivo visitamos as mámoas situadas na Serra de San Pedro, na parroquia de Furco, concello de Becerreá, catalogadas cos nomes de Cabeza do Río e A Louseira, a unha altitude de 850 metros.
A necrópole megalítica de Cabeza do Río está composta por dous túmulos, de 20 e 21 metros de diámetro e unha altura aproximada dun metro, e a da Louseira por unha tumba de 20 metros de diámetro e 1,5 metros de altura. Atópanse en terreos adicados á explotación forestal, con piñeiros plantados sobre os enterramentos, feito que os alterou significativamente, producíndolle a perda de parte da masa tumular. Todas as mámoas presentan cráter de violación.
Se a plantación e posterior tala de árbores sobre os túmulos xa conleva unha alteración dos monumentos funerarios, a situación agrávase coa utilización de maquinaria. Iso é precisamente o que lle está a acontecer á denominada no catálogo como mámoa número 1 de Cabeza do Río. Na nosa visita puidemos comprobar unhas profundas rodeiras que a están a destruír progresivamente.
Xa nos diriximos ao Concello para que se adopten as medidas necesarias para preservar as mámoas, e se lle esixá ás distintas consellerías da Xunta de Galicia, principalmente ás de Medio Ambiente e Medio Rural, que antes de autorizar ou de actuar nos montes do municipio o comuniquen ao Concello e ao Servizo de Patrimonio Cultural para poder comprobar previamente se no lugar hai algún elemento arqueolóxico protexido. 
Dous días despois achegámonos ata as medorras dos Lagorzos, na parroquia do Cereixal, constatando que recentemente se talaron varias árbores que había sobre un dos túmulos e que nos tememos se realizou sen ningún tipo de control.
Como medida preventiva e para evitar este tipo de accións, consideramos que é preciso limpar as medorras de maleza e sinalizalas, ademais de advertir aos propietarios dos terreos de que deben solicitar o permiso correspondente para actuar nun lugar onde hai un ben patrimonial.



http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/becerrea/2015/10/27/denuncian-plantaciones-arboles-mamoas-becerrea-baleira/0003_201510L27C7991.htm

AGRESIÓN A UNHAS MÁMOAS EN NAVIA DE SUARNA 
O día 31 de maio de 2016, un veciño do concello de Navia de Suarna avisounos aos do Colectivo Patrimonio dos Ancares da agresión a unhas mámoas da coñecida como Medorras do Peredelo, situadas no límite entre os concellos da Fonsagrada e Navia de Suarna, a carón da estrada comarcal PR0708, entre as parroquias de Cabanela e Lamas de Moreira. Cando nos dirixiamos cara o lugar fixemos unha parada xunto un dolme que hai na necrópole megalítca da Campa da Pena, coñecido como Anta de Ferreirúas, situado na aldea de Ferreirúas, parroquia de Cabanela (Navia de Suarna) e tamén xunto a estrada arriba citada. Trátase do único dolme da comarca onde se aprecia a cámara funeraria formada por sete ortostatos de lousa e cuarcita fincados verticalmente no chan (un deles desprazado da posición orixinal) e tampa cobertoira desprazada do seu lugar (retirada hai moitos anos para buscar “tesouros”). A mámoa onde está inserida esta cámara funeraria ten unhas medidas de 24 metros de diámetro e unha altura de 2 metros. Dada a coñecer por Enrique López Fernández no seu Megalitos y mámoas en el Ayuntamiento de Fonsagrada, publicado no Boletín do Museo Provincial de Lugo no ano 1992, traballo que foi presentado e lido en Ourense no ano 1986, durante a celebración dos actos que tiveron lugar no decurso dunha homenaxe a Florentino López Cuevillas con motivo do centenario do seu nacemento. Foi o primeiro enterramento megalítico documentado e estudado da comarca dos Ancares. Forma conxunto con outros seis. Nada máis achegarnos puidemos comprobar que a tampa que cubre o dolme fora rota en varias partes, descoñecendo se intencionadamente ou ao pisar sobre a mesma. O certo é que se desprenderon varios anacos da pedra o que aumenta a deterioración que xa viña padecendo. 
Continuamos cara as Medorras do Peredelo, necrópole neolítica formada por tres enterramentos. Se xa de por si estas mámoas se atopaban moi alteradas por plantacións de piñeiros, camiños e unha estrada local, agora o lugar utilízase como vertedoiro do lixo. Sobre unha das mámoas, a mellor conservada, tiraron un colchón, e xunto outra construíron un silo para botar plásticos agrícolas. Ademais do dano causado aos monumentos, o impacto visual é enorme.
As agresións xa llas comunicamos por escrito aos Concellos da Fonsagrada e Navia de Suarna e ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia.