O PALEOLÍTICO

XACEMENTOS DO PALEOLÍTICO NA COMARCA DOS ANCARES 

Malia que o primeiro xacemento Paleolítico de Valdavara foi descuberto a finais dos anos cincoenta do pasado século por don Carmelo Alonso, veciño de Becerreá, non será ata o ano 2007 cando comecen as escavacións grazas á súa filla, Susana Alonso, estudante na Universitat Roviri i Virgili de Tarragona que mostrou os materiais atopados a Eduald Carbonell, profesor da Universidade e codirector das escavacións de Atapuerca. Ademais das coñecidas como Valdavara I e II, as sucesivas campañas puxeron ao descuberto máis fósiles de fauna e industria lítica na canteira da empresa Campesa (Valdavara III); os investigadores conseguiron asignar unha idade concreta a este depósito descuberto no ano 2009 por mor das voaduras que destruíron parte da gruta, as datacións radiométricas determinaron que o nivel máis recente do xácigo ten uns 103.000 anos. A cuarta campaña de escavacións desenvolvida no verán do 2010 formou parte do proxecto de investigación Ocupacións humanas durante o Pleistoceno na conca media do Miño que, baixo a dirección do profesor Ramón Fábregas, levaron a cabo o Grupo de Estudos para a Prehistoria do Noroeste Ibérico e o Institut Catalá de Paleoecologia Humana i Evolució Social da Universitat Rovira i Virgili. Ademais de Valdavara, integran o proxecto varias intervencións arqueolóxicas realizadas na Depresión de Monforte, Cova de Eirós (Triacastela) ou na Cova do Xato (Folgoso do Courel).
 

Na campaña do ano 2012, os arqueólogos atoparon, entre outros materiais, un óso, posiblemente de paxaro, gravado con incisións con multiplos de sete para medir as fases da lúa, datado no Magdalenense (18000-8000 a.C.). Tamén un dente humano (foi dado a coñecer en xullo de 2013) duns 17.000 anos de antigüidade o que o converte no fósil humano máis antigo atopado en Galiza pertencente a un individuo duns dez anos de idade e que sería uns sete mil anos máis antigo que os restos atopados na Serra do Courel.
  

A peza mellor conservada é a queixada dunha pantera ou leopardo europeo descuberta no ano 2009, atopada casualmente a uns 500 metros da cova. No sitio arqueolóxico reuníronse preto de 1.420 pezas pertencentes a diversas épocas, algunhas desaparecidas da Península Ibérica (leopardo, león, hiena, rinoceronte ou o bisonte). As datacións radiométricas asignaron ao conxunto unha antigüidade de entre 100.000 e 110.000 anos.

 

O estudo xenético dos fósiles humanos descubertos nos últimos anos no Courel e Becerreá, que están a analizarse nun laboratorio da universidade británica de York pola investigadora Gloria González Fortes, poden achegar valiosa información sobre o proceso e expansión da agricultura e a gandaría na Europa prehistórica. Unha das finalidades do estudo é o de poder determinar se os restos humanos máis antigos de Galiza (de entre 8.000 e 10.000 anos), atopados nunha cova do Courel por membros do instituto xeolóxico universitario Isidro Parga Pondal, pertencen ao mesmo grupo que as persoas que poboaron as montañas de Becerreá hai entre 3.000 e 5.000 anos. Os primeiros viviron no Mesolítico (etapa final do Paleolítico), un período no que aínda non existían nin a agricultura nin a gandería, no que grupos humanos levaban unha vida nómada e recorrían á caza e á recolleita de vexetais silvestres. Os de Becerreá pertencen a unha época na que Europa xa estaba poboada por agricultores e pastores sedentarios, un sistema de vida que se propagou durante o Neolítico. O referido estudo permitirá averiguar se os habitantes da montaña lucence eran da mesma ou distinta liñaxe xenética e saber como se propagaron as prácticas agrícolas e gandeiras polo Noroeste peninsular. Se os do Courel pertencían a un grupo distinto, haberá que pensar que os de Becerreá procedían dun movemento migratorio.

 

No mes de xullo de 2012, o Concello de Becerreá anunciou a intención de adquirir un edificio, coa axuda da Deputación Provincial de Lugo, para convertelo en Museo e expoñer as pezas. Museo, engado, que ben se podería utilizar para dar a coñecer os achados doutros períodos. Malia ao día de hoxe (poño esta nota o día 1 de xuño de 2015) o anuncio segue a ser só unha intención.
 

Na Cova dos Penedos (Furco-Becerreá) cóntase cunha referencia de Vázquez Seijas do ano 1943 onde informa do achado de varios restos humanos, así como fragmentos de asta e unha peza lítica. Desta cova tamén procede un puñal de antenas da Idade do Bronce. A colección ósea foi doada ao Museo de Lugo por Camilo Alonso Fernández e Pedro López Ares, se ben non existen referencias no rexistro relativas ao momento do depósito. A mostra inclúe un incisivo dun pequeno mamífero que non resulta identificable a nivel de especie. Polo de agora descoñécense a que época pertencen os restos humanos e animais que se atoparon.
 

Na parroquia de Guilfrei (Becerreá) está a coñecida como Cova de Saballeiros. Atopáronse varios restos óseos recollidos por integrantes da Sección de Espeleoloxía do Clube Ancares  na primeira metade dos anos setenta do pasado século, doados ao Museo de Lugo no ano 1975 por Antonio Moreira Cons, rexistrándose cos números 8141 a 8146 e descritos do seguinte xeito: "Dos cráneos cornudos de animales desconocidos, cuatro huesos, dos fémures, una vértebra y mandíbulas". Ao parecer son restos de aniamis e humanos. Os primeiros semellan deposicións relativamente recentes xa que nalgún caso aínda conservaban restos de tecidos. Máis antigos semellan os restos humanos, presentando ambos fémures adherencias calcárias na superficie ósea. Non consta que exista unha relación directa entre os ósos animais e humanos.
 

En Liñares (Pedrafita do Cebreiro) esta a Cova do Purruñal. A importancia dos restos fósiles de animais prehistóricos convértena nun dos xacementos Paleolíticos máis importantes de Galicia. Apareceron fósiles de xabarin (Sus scrofa) que tivo unha gran diversidade no Terciario; os do Pleistoceno eran de maior tamaño ca os actuais. De corzo (Capreolus capreolus), os antecesores do corzo actual pero de maior tamaño; en Europa dispoñemos de fósiles de polo menos hai 600.000 anos. De cervo (cervus elaphus) saíron á luz 739 pezas; os primeiros restos de cervos datan de hai 25 millóns de anos, no Oligoceno; o cervo actual tivo importantes variacións de tamaño ao longo do tempo; os primeiros restos corresponden ao cervus elaphus acoronatus, caracterizado por uns cornos en "coroa". E, por último, de bisonte estepario (Bison priscus), similar aos actuais bisontes europeos, pero de maior tamaño e cos cornos en media lúa máis longos; apareceu hai 580.000 anos, e extinguiuse ao final do Pleistoceno; a finais do Paleolítico converteuse nunha peza cobizada, o que se reflicte nas numerosas pinturas rupestres da época. 
Na parroquia de Liñares localízanse varias simas onde apareceron restos de cérvidos e que puideron actuar como trampas naturais aproveitadas polos homínidos.
 

 

 

 

A Cova de Valdabraira, coñecida tamén como Cova do Penedo, atópase nas proximidades de Veiga de Forcas (Pedrafita do Cebreiro). As primeiras exploracións e topografía son do ano 1980 onde xa se deixa constancia da existencia de restos paleontolóxicos. No ano 1997, varios grupos de espeleoloxía acometen unha campaña de traballos documentando un grupo de cranios completos de oso e de cérvidos. No ano 2005, dentro das actividades do XXXIII Campamento Galego de Espeleoloxía, o GES M. Celtas, o GES Irmandiños e CE Cavorcos levantan unha nova topografía da cova obtendo un desenvolvemento total de 158 metros e un desnivel de -50 metros. No ano 2010, o Espeleo Club de Descenso de Cañones da Coruña localiza ósos humanos de hai uns 10.000 anos (o cranio dun neno de entre 7 e 10 anos), restos de uro (Bos taurus primigenius) e dun oso das cavernas (Ursus spelaeus). Os restos paleontolóxicos atopados parecen corresponderse cun momento do Plistoceno Superior e Holoceno, cun rexistro no que domina a presenza de úrsidos (ursus spaleus e ursus arctos) e cérvidos (cervus elaphus), así como équidos, súidos e bóvidos.
 

Dende que o paleontólogo Emiliano Aguirre escavara nas Gándaras de Budiño (O Porriño) no ano 1963, en Galiza saíron á luz máis de 250 xacementos duns homínidos que utilizaban as vías naturais das cuncas fluviais e valgadas, sendeiros abertos por manadas de rinocerontes, uros, elefantes, cervos, etc. aos que seguían para alimentarse, utilizando como refuxio as covas e outro tipo de acubillos. Fauna, por moi incrible que nos pareza, que formaba parte da nosa paixase e que, por mor das glaciacións e os cambios climáticos, desapareceu de Europa. Xacementos como os das Rías Baixas, Val de Lemos, O Courel, Triacastela, O Purruñal, Valdabraira e Valdavara, entre outros, están a demostrar que a ocupación paleolítica en Galiza, e tamén na comarca dos Ancares, é comparable á do resto da Península. 

Para coñecer outros xacementos paleolíticos de Galiza, pódese ver o meu blogue:



Xabier Moure